Każdy, kto administruje Linuksem, zna to uczucie. Trzeba zmienić konfigurację SSH, dodać moduł do PAM albo przebudować reguły zapory. Instrukcja wygląda prosto, ale z tyłu głowy pojawia się pytanie: co, jeśli po restarcie usługi nie zaloguję się już do tego serwera?
Najprostsza odpowiedź brzmi: nie testuj na serwerze, na którym ci zależy. Przetestuj zmianę najpierw na maszynie, którą możesz zepsuć bez konsekwencji, a potem jednym poleceniem przywrócić do stanu sprzed eksperymentu.
Do zbudowania takiego miejsca nie potrzebujesz dodatkowego sprzętu ani płatnego oprogramowania. Każdy współczesny Linux ma wbudowany hypervisor KVM, czyli mechanizm, który pozwala uruchamiać na jednym komputerze wiele niezależnych systemów. W tym artykule pokażę, jak na AlmaLinux 10 lub RHEL 10 przygotować własne laboratorium: zainstalujemy wirtualizację, utworzymy pierwszą maszynę testową i nauczymy się korzystać z migawek, które są sercem bezpiecznego testowania.
Co właściwie zbudujemy?
Zanim zainstalujemy cokolwiek, warto mieć w głowie prosty obraz. Laboratorium składa się z czterech elementów, które leżą jeden na drugim.
Na samym dole jest KVM, moduł jądra Linuksa. To on korzysta ze specjalnych instrukcji procesora (Intel VT-x albo AMD-V), dzięki którym system uruchomiony w maszynie wirtualnej działa niemal z pełną szybkością sprzętu. Sam KVM nie potrafi jednak „udawać” dysku, karty sieciowej czy ekranu.
Tym zajmuje się QEMU. Każda maszyna wirtualna to po prostu jeden proces QEMU, który emuluje dla niej urządzenia, a obliczenia przekazuje do KVM.
Ręczne uruchamianie procesów QEMU z kilkudziesięcioma parametrami byłoby jednak męczące. Dlatego nad nimi działa libvirt: warstwa zarządzania, która przechowuje definicje maszyn, tworzy sieci wirtualne, pilnuje uprawnień i udostępnia wygodne narzędzia, takie jak virsh i virt-install.
Na górze znajduje się Cockpit, panel administracyjny w przeglądarce. Z jego pomocą utworzysz maszynę, otworzysz jej ekran i zrobisz migawkę kilkoma kliknięciami.
Najważniejsza rzecz, którą warto zapamiętać: narzędzia, z których korzystasz (virsh, Cockpit), nigdy nie rozmawiają bezpośrednio z maszyną wirtualną. Zawsze proszą o to libvirt. Gdy coś nie działa, zwykle problem leży właśnie w tym, z kim i z jakimi uprawnieniami rozmawia twoje narzędzie. Wrócimy do tego za chwilę.
Przygotowanie hosta
Do demonstracji wykorzystamy AlmaLinux 10. To bezpłatny system z rodziny RHEL, więc wszystko, co tu zrobisz, zadziała tak samo na Red Hat Enterprise Linux 10 i Rocky Linux 10. Potrzebujesz konta z uprawnieniami sudo, co najmniej 4 GB pamięci RAM (maszyna testowa zajmie około 2 GB) i kilkudziesięciu GB wolnego miejsca na dysku.
Pierwsze pytanie brzmi: czy twój procesor w ogóle obsługuje wirtualizację sprzętową?
bash
grep -cE 'vmx|svm' /proc/cpuinfoLiczba większa od zera oznacza, że procesor ma odpowiednie instrukcje (vmx to Intel, svm to AMD). Jeśli widzisz 0, wirtualizacja jest najpewniej wyłączona w BIOS/UEFI i trzeba ją tam włączyć. Gdy sam host jest maszyną wirtualną, na przykład w twoim Proxmoxie, musisz dodatkowo włączyć wirtualizację zagnieżdżoną po stronie hypervisora nadrzędnego.
Instalacja: jedno polecenie i jedna pułapka
Wszystkie potrzebne pakiety znajdują się w standardowych repozytoriach:
bash
sudo dnf install -y qemu-kvm libvirt libvirt-daemon-kvm libvirt-daemon-config-network \
virt-install virt-viewer cockpit cockpit-machinesInstalujemy emulator (qemu-kvm), warstwę zarządzania (libvirt wraz ze sterownikami KVM i gotową definicją sieci), narzędzie do tworzenia maszyn z terminala (virt-install), przeglądarkę ekranu maszyn (virt-viewer) oraz panel Cockpit z modułem do wirtualizacji (cockpit-machines).
Uwaga: W wielu poradnikach na tej liście znajdziesz jeszcze pakiet
bridge-utils. Nie dodawaj go. Zniknął z repozytoriów już w RHEL 8, a gdydnfnie znajdzie choćby jednego pakietu, przerywa całą instalację i nie instaluje niczego. Mostami sieciowymi zarządza się dziś przez NetworkManager, a do laboratorium i tak nie będą nam potrzebne.
Na Debianie i Ubuntu odpowiednik wygląda tak:
bash
sudo apt install -y qemu-system-x86 libvirt-daemon-system libvirt-clients \
virtinst virt-viewer cockpit cockpit-machinesUruchomienie libvirt
Tu kolejna rzecz, która odróżnia RHEL 10 od starszych poradników. Kiedyś libvirt działał jako jeden duży proces libvirtd i dlatego wiele instrukcji każe wykonać systemctl enable --now libvirtd. To polecenie wciąż działa, ale Red Hat oznaczył libvirtd jako przestarzały i usunie go w kolejnej wersji systemu.
Nowe podejście dzieli libvirt na kilka małych usług. Jedna zajmuje się maszynami (virtqemud), inna sieciami (virtnetworkd), jeszcze inna dyskami (virtstoraged). Co ważne, żadna z nich nie musi działać bez przerwy. System nasłuchuje na ich gniazdach i uruchamia usługę dopiero wtedy, gdy ktoś się z nią połączy. Włączymy więc gniazda wszystkich usług:
bash
for drv in qemu network nodedev nwfilter secret storage interface; do
sudo systemctl enable --now virt${drv}d{,-ro,-admin}.socket
donePętla włącza dla każdej usługi trzy gniazda: główne, tylko do odczytu (-ro) i administracyjne (-admin). Na świeżej instalacji część z nich może być już aktywna, więc nic się nie stanie, jeśli polecenie niczego nie zmieni.
Nie uruchamiaj równocześnie starego libvirtd. Oba tryby wzajemnie się wykluczają i próba używania obu kończy się usługami, które wyłączają się nawzajem.
Teraz czas na najważniejszy test. Narzędzie virt-host-validate sprawdza, czy host nadaje się do wirtualizacji:
bash
sudo virt-host-validate qemuNajważniejsza jest linia Checking for hardware virtualization, która musi mieć status PASS. Ostrzeżenia (WARN) dotyczące IOMMU możesz na razie zignorować: mają znaczenie tylko przy przekazywaniu fizycznych urządzeń PCI do maszyn, a laboratorium tego nie potrzebuje.
Uprawnienia, czyli dlaczego maszyny „znikają”
Do tej pory wszystko robiliśmy przez sudo. Wygodniej jest jednak zarządzać laboratorium jako zwykły użytkownik. Dostęp do pełnego zarządzania maszynami daje członkostwo w grupie libvirt:
bash
sudo usermod -aG libvirt,kvm "$USER"To polecenie wygląda niewinnie, ale kryje jedną z najgroźniejszych literówek w administracji Linuksem. Opcja -a oznacza „dopisz”. Jeśli ją pominiesz i wpiszesz usermod -G libvirt "$USER", system nie doda grupy, tylko zastąpi nią wszystkie dotychczasowe. Stracisz członkostwo w grupie wheel, a wraz z nim możliwość używania sudo.
Ostrzeżenie: Zanim zmienisz grupy, otwórz drugą sesję z uprawnieniami roota (
sudo -i) i nie zamykaj jej, dopóki nie sprawdzisz efektu. Jeśli coś pójdzie nie tak, przywrócisz grupy z tej sesji poleceniemusermod -aG wheel,libvirt,kvm <twój_login>.
Nowe grupy zaczynają działać dopiero po ponownym zalogowaniu. Wyloguj się, zaloguj ponownie i sprawdź:
bash
id -nGNa liście powinny być wheel, libvirt i kvm.
Warto też pamiętać, co oznacza członkostwo w grupie libvirt. Kto może tworzyć maszyny wirtualne, ten może podłączyć do nich dowolny dysk hosta i odczytać jego zawartość. W praktyce to uprawnienia równoważne rootowi, więc nadawaj je tylko zaufanym administratorom.
Teraz obiecana pułapka. Wykonaj jako zwykły użytkownik:
bash
virsh uriNajpewniej zobaczysz qemu:///session. To nie jest błąd, ale musisz wiedzieć, co oznacza. Libvirt ma dwa osobne światy. qemu:///system to maszyny systemowe, zarządzane przez usługę działającą jako root: widzi je Cockpit, mają dostęp do sieci wirtualnej i mogą startować razem z hostem. qemu:///session to prywatne maszyny pojedynczego użytkownika, niewidoczne dla nikogo innego.
Zwykły użytkownik domyślnie trafia do tego drugiego świata. Skutek: tworzysz maszynę w terminalu, a potem nie widzisz jej w Cockpicie, albo odwrotnie. Ustawmy więc domyślne połączenie systemowe:
bash
mkdir -p ~/.config/libvirt
echo 'uri_default = "qemu:///system"' > ~/.config/libvirt/libvirt.conf
virsh uriTym razem odpowiedź powinna brzmieć qemu:///system. Od teraz virsh bez sudo widzi te same maszyny co Cockpit.
Sieć laboratorium
Maszyny testowe potrzebują sieci: choćby po to, żeby zainstalować pakiety albo połączyć się z nimi przez SSH. Libvirt ma gotową sieć o nazwie default. Tworzy ona na hoście wirtualny przełącznik virbr0 z adresacją 192.168.122.0/24, rozdaje maszynom adresy przez DHCP i wypuszcza je do internetu przez NAT, podobnie jak domowy router.
Upewnijmy się, że sieć działa i startuje razem z systemem:
bash
virsh net-start default
virsh net-autostart default
virsh net-list --allJeśli pierwsze polecenie zgłosi, że sieć jest już aktywna, wszystko jest w porządku. Na liście powinieneś zobaczyć sieć default w stanie active z włączonym autostartem.
Do laboratorium to najlepszy wybór, bo sieć NAT w ogóle nie dotyka fizycznej karty sieciowej hosta. Nawet jeśli coś w niej zepsujesz, nie stracisz połączenia z serwerem. Ma też jedno ograniczenie: maszyny są widoczne z hosta, ale nie z innych komputerów w twojej sieci. Jeśli kiedyś będziesz tego potrzebować, rozwiązaniem jest most sieciowy, ale to temat na osobny artykuł, bo nieostrożna konfiguracja mostu na zdalnym serwerze potrafi odciąć dostęp przez SSH.
Wskazówka: Jeśli twoja sieć domowa lub firmowa już używa adresów
192.168.122.x, zmień adresację sieci laboratorium poleceniemvirsh net-edit default, zanim utworzysz pierwszą maszynę. Dwie sieci z tymi samymi adresami to przepis na trudne do zrozumienia problemy z routingiem.
Cockpit: laboratorium w przeglądarce
Pakiet Cockpit jest już zainstalowany, ale jeszcze nie działa. Włączamy go podobnie jak libvirt, przez gniazdo:
bash
sudo systemctl enable --now cockpit.socketJeśli laboratorium działa na twoim komputerze, otwórz w przeglądarce adres https://localhost:9090/. Przeglądarka ostrzeże cię o certyfikacie, bo Cockpit używa certyfikatu wygenerowanego automatycznie. W przypadku twojej własnej maszyny możesz to ostrzeżenie zaakceptować.
Gdy laboratorium stoi na zdalnym serwerze, nie musisz otwierać portu w zaporze. Bezpieczniej jest połączyć się przez tunel SSH ze swojego komputera:
bash
ssh -L 9090:localhost:9090 twoj_login@adres-serweraDopóki ta sesja jest otwarta, adres https://localhost:9090/ w twojej przeglądarce prowadzi do Cockpita na serwerze, a ruch płynie zaszyfrowanym tunelem SSH. Panel nie jest wystawiony do sieci, więc nikt inny się do niego nie dobije.
Zaloguj się swoim kontem, nie kontem root. Logowanie roota jest w Cockpicie na RHEL domyślnie zablokowane i tak powinno zostać. Po zalogowaniu włącz w panelu tryb dostępu administracyjnego. W menu bocznym zobaczysz zakładkę Virtual machines.
Pierwsza maszyna testowa
Do testów najlepiej nadaje się ten sam system, którego używasz na serwerach. Pobierz obraz instalacyjny ISO ze strony AlmaLinux i umieść go w katalogu /var/lib/libvirt/images/.
To miejsce nie jest przypadkowe. Proces QEMU działa jako osobny użytkownik qemu i jest dodatkowo pilnowany przez SELinux. Obraz leżący w twoim katalogu domowym byłby dla niego niedostępny, a maszyna nie wystartowałaby z błędem „Permission denied”. Pliki w /var/lib/libvirt/images/ mają od razu właściwe etykiety bezpieczeństwa.
Maszynę możesz utworzyć w Cockpicie przyciskiem Create VM albo w terminalu:
bash
virt-install \
--name lab-alma10 \
--memory 2048 \
--vcpus 2 \
--disk size=20 \
--cdrom /var/lib/libvirt/images/NAZWA-POBRANEGO-OBRAZU.iso \
--osinfo detect=on,require=off \
--network network=default \
--graphics vnc \
--noautoconsoleW miejsce NAZWA-POBRANEGO-OBRAZU.iso wpisz nazwę pobranego pliku. Polecenie tworzy maszynę lab-alma10 z 2 GB pamięci, dwoma procesorami i dyskiem o rozmiarze 20 GB. Dysk powstanie jako plik w formacie qcow2 w katalogu /var/lib/libvirt/images/, co za chwilę okaże się ważne. Parametr --osinfo detect=on,require=off każe rozpoznać system na podstawie obrazu, ale nie przerywa instalacji, jeśli rozpoznanie się nie uda. --noautoconsole sprawia, że polecenie od razu zwraca terminal, zamiast czekać na zakończenie instalacji.
Ekran instalatora otworzysz w Cockpicie (zakładka Console przy maszynie) albo poleceniem virt-viewer lab-alma10. Dalej instalujesz system tak jak na fizycznym komputerze.
Po instalacji sprawdź, czy maszyna rzeczywiście korzysta ze sprzętowej akceleracji:
bash
virsh list --all
virsh dumpxml lab-alma10 | grep -m1 "<domain type"Pierwsze polecenie pokaże maszynę i jej stan. W wyniku drugiego powinno się pojawić type='kvm'. Gdybyś zobaczył type='qemu', maszyna działałaby w trybie czystej emulacji, czyli wielokrotnie wolniej. Oznacza to zwykle problem z wirtualizacją sprzętową, o którym pisałem przy przygotowaniu hosta.
Migawki: przycisk „cofnij” dla całego systemu
Do tej pory zbudowaliśmy po prostu maszynę wirtualną. Laboratorium staje się z niej dopiero wtedy, gdy możesz bez strachu coś w niej zepsuć. Do tego służą migawki (ang. snapshots).
Migawka zapisuje stan dysku maszyny w określonym momencie. Możesz potem wprowadzić dowolne zmiany, a gdy coś pójdzie nie tak, przywrócić maszynę do stanu z migawki. Jak cofnięcie zmian w edytorze tekstu, tylko dla całego systemu operacyjnego.
Na RHEL 10 jest jeden szczegół, o którym warto wiedzieć. Libvirt potrafi tworzyć migawki na dwa sposoby: wewnętrzne, zapisywane w tym samym pliku co dysk, oraz zewnętrzne, zapisywane jako osobny plik nakładki. Red Hat w pełni wspiera tylko te drugie, a wewnętrzne oznaczył jako przestarzałe. Najprostszy sposób na uzyskanie migawki zewnętrznej to wykonanie jej na wyłączonej maszynie z opcją --disk-only. Wymaga to dysku zapisanego jako plik, a taki właśnie utworzył virt-install.
Zobaczmy, jak wygląda to w praktyce. Załóżmy, że chcesz przetestować zmianę w konfiguracji PAM, po której możesz utracić możliwość logowania. Najpierw wyłącz maszynę i zrób migawkę:
bash
virsh shutdown lab-alma10
virsh domstate lab-alma10Polecenie shutdown prosi system w maszynie o normalne zamknięcie, więc chwilę to trwa. Powtarzaj domstate, aż zobaczysz shut off. Wtedy utwórz migawkę:
bash
virsh snapshot-create-as lab-alma10 przed-zmiana-pam "Stan przed testem konfiguracji PAM" --disk-only
virsh snapshot-dumpxml lab-alma10 przed-zmiana-pam | grep externalDrugie polecenie potwierdza, że migawka jest zewnętrzna: w wyniku powinno pojawić się snapshot='external'.
Teraz uruchom maszynę (virsh start lab-alma10) i rób, co chcesz. Edytuj PAM, zmieniaj konfigurację SSH, przebuduj zaporę. Jeśli po zmianie nie możesz się zalogować, nie musisz niczego ratować ręcznie. Wyłącz maszynę (gdy nie reaguje, użyj virsh destroy lab-alma10, czyli odpowiednika wyciągnięcia wtyczki) i przywróć migawkę:
bash
virsh snapshot-revert lab-alma10 przed-zmiana-pam
virsh snapshot-current lab-alma10 --nameMaszyna wraca do stanu sprzed eksperymentu, a drugie polecenie potwierdza, która migawka jest aktualna. Pamiętaj, że przywrócenie migawki bezpowrotnie usuwa wszystko, co zmieniłeś po jej utworzeniu. Jeśli w trakcie testu odkryłeś coś cennego, na przykład działającą konfigurację, skopiuj ją z maszyny wcześniej.
Listę migawek, łącznie z ich wzajemnymi zależnościami, zobaczysz poleceniem virsh snapshot-list --tree lab-alma10. To samo, czyli tworzenie, przywracanie i usuwanie migawek, zrobisz w Cockpicie w panelu Snapshots przy maszynie.
Właśnie tak wygląda cały cykl pracy w laboratorium: migawka, zmiana, test, a potem albo zatwierdzenie wniosków, albo powrót. Dopiero zmianę, która przeszła ten cykl, przenosisz do środowiska produkcyjnego.
Gdy coś nie działa
Większość problemów z laboratorium sprowadza się do kilku sytuacji, które można rozpoznać po objawach.
Instalacja pakietów kończy się błędem „No match for argument”. Najczęściej winny jest pakiet ze starego poradnika, zwykle bridge-utils. Usuń go z polecenia i uruchom instalację ponownie.
virsh list --all jest puste, choć maszyna działa w Cockpicie. Twoje narzędzie łączy się z qemu:///session zamiast z qemu:///system. Sprawdź virsh uri i plik ~/.config/libvirt/libvirt.conf.
Pojawia się komunikat authentication unavailable. Użytkownik nie należy do grupy libvirt albo nie zalogował się ponownie po zmianie grup. Sprawdź id -nG w nowej sesji.
Maszyna nie startuje z błędem „Permission denied”. Obraz ISO albo dysk leży poza /var/lib/libvirt/images/ i SELinux blokuje do niego dostęp. Przenieś plik do tego katalogu. Jeśli koniecznie chcesz trzymać obrazy gdzie indziej, na przykład w /data/vms, nadaj im właściwą etykietę:
bash
sudo semanage fcontext -a -t virt_image_t "/data/vms(/.*)?"
sudo restorecon -Rv /data/vmsKomunikat „Network 'default' is not active”. Sieć laboratorium nie została uruchomiona. Wykonaj virsh net-start default i virsh net-autostart default.
Cockpit nie odpowiada pod adresem localhost:9090. Sprawdź, czy gniazdo działa (systemctl is-active cockpit.socket) i czy tunel SSH jest otwarty. Gdy panel działa, ale nie widać w nim zakładki maszyn wirtualnych, brakuje pakietu cockpit-machines albo przeglądarka trzyma starą sesję. Wyloguj się i zaloguj ponownie.
W każdym innym przypadku zacznij od dziennika samej maszyny, czyli pliku /var/log/libvirt/qemu/lab-alma10.log, oraz od logów usługi: journalctl -u virtqemud -b. Komunikaty w tych miejscach są zwykle konkretne i od razu wskazują przyczynę.
Co dalej?
Masz teraz miejsce, w którym możesz bezpiecznie popełniać błędy. To zmienia sposób pracy z infrastrukturą: zamiast zastanawiać się, czy zmiana zablokuje dostęp do serwera, sprawdzasz to w laboratorium, a migawka gwarantuje, że eksperyment zawsze da się cofnąć.
To rozwiązanie ma też swoje granice. Maszyny w sieci NAT nie są widoczne dla innych komputerów, migawki nie zastępują kopii zapasowych (żyją na tym samym dysku co maszyna), a laboratorium na jednym komputerze nie odtworzy wiernie wydajności ani topologii dużego środowiska. Do testowania konfiguracji systemu, procedur awaryjnych i nowych narzędzi to jednak w zupełności wystarczy.
W kolejnych artykułach wykorzystamy to laboratorium w praktyce. Zaczniemy od tematu, który bez migawki byłby naprawdę ryzykowny: zabezpieczenia logowania do Linuksa sprzętowym kluczem YubiKey, gdzie jedna pomyłka w konfiguracji PAM potrafi zablokować dostęp do systemu.