Wyobraź sobie zwykły dzień w biurze. Odblokowujesz komputer, wpisujesz hasło, a kilka minut później wpisujesz je jeszcze raz, bo sudo chce potwierdzenia przed instalacją pakietu. Teraz zadaj sobie pytanie: co by się stało, gdyby ktoś to hasło poznał? Mógł je podejrzeć zza ramienia, przechwycić przez złośliwe oprogramowanie albo znaleźć w wycieku z zupełnie innego serwisu, w którym kiedyś użyłeś podobnego hasła. Odpowiedź jest nieprzyjemna. Taka osoba może zalogować się na Twoje konto, a przez sudo uzyskać pełną kontrolę nad systemem. Komputer nie ma żadnego sposobu, żeby odróżnić ją od Ciebie.

W tym artykule pokażę, jak dodać do logowania drugi warunek, którego nie da się podejrzeć ani skopiować przez sieć: fizyczny klucz sprzętowy, który trzeba mieć przy sobie i dotknąć. Zaczniemy od tego, jak Linux w ogóle sprawdza, kim jesteś, bo bez tego cała konfiguracja wyglądałaby jak magiczne zaklęcia. Potem przejdziemy krok po kroku przez wdrożenie na AlmaLinux 10, przetestujemy je bez ryzyka zablokowania się i powiem uczciwie, przed czym to rozwiązanie nie chroni.

Jak Linux sprawdza, kim jesteś

Kiedy logujesz się do systemu, masz wrażenie, że to jedna operacja: wpisujesz hasło i jesteś w środku. W rzeczywistości ekran logowania nie sprawdza hasła sam. Prosi o to osobny mechanizm, z którego korzystają niemal wszystkie programy wymagające uwierzytelnienia: ekran logowania, sudo, su, konsola tekstowa czy serwer SSH.

Ten mechanizm nazywa się PAM (Pluggable Authentication Modules). Najprościej wyobrazić go sobie jako listę kontroli, przez które musi przejść użytkownik. Każdy program ma własną listę zapisaną w osobnym pliku w katalogu /etc/pam.d/. Ekran logowania GNOME korzysta z pliku gdm-password, sudo z pliku sudo, a konsola tekstowa z pliku login.

Każda pozycja na takiej liście to moduł, czyli mały program wykonujący jedno konkretne sprawdzenie. Jeden moduł weryfikuje hasło, inny sprawdza, czy konto nie jest zablokowane, jeszcze inny może zapytać o klucz sprzętowy. PAM wykonuje je po kolei i na końcu decyduje, czy wpuścić użytkownika.

Z tej budowy wynika coś bardzo praktycznego. Jeśli dopiszemy kontrolę klucza do pliku sudo, klucz będzie wymagany tylko przy sudo. Konsola tekstowa, której pliku nie dotkniemy, nadal będzie działać po staremu. Za chwilę wykorzystamy to jako awaryjne wyjście, gdyby coś poszło nie tak.

Co właściwie robi YubiKey

YubiKey to małe urządzenie USB, które w środku przechowuje klucze kryptograficzne. Najważniejsza jego cecha brzmi zaskakująco: klucz prywatny nigdy go nie opuszcza. Nie da się go odczytać, skopiować na dysk ani wysłać przez sieć.

Jak w takim razie komputer sprawdza, że to właśnie Twój klucz? Działa to podobnie do sprawdzania podpisu. Podczas rejestracji YubiKey tworzy parę kluczy i przekazuje komputerowi tylko część publiczną. Przy każdym logowaniu komputer wysyła do klucza losowe wyzwanie. Ty dotykasz przycisku na urządzeniu, a klucz podpisuje wyzwanie swoim kluczem prywatnym. Komputer sprawdza podpis kluczem publicznym, który zapamiętał przy rejestracji. Jeśli podpis się zgadza, wie, że urządzenie jest przy komputerze i że ktoś fizycznie go dotknął.

Ten sposób komunikacji opisuje otwarty standard FIDO2 (wcześniej U2F). Dzięki temu wszystko, co tu pokazuję, działa nie tylko z YubiKey, ale z każdym kluczem zgodnym z tym standardem, np. Nitrokey czy SoloKeys.

Pozostaje połączyć ten klucz z PAM. Służy do tego moduł pam_u2f, rozwijany przez Yubico jako projekt open source. To właśnie on będzie tą dodatkową pozycją na liście kontroli.

Jest jeszcze jeden szczegół, który warto znać od początku, bo potrafi później zaskoczyć. Podpis klucza jest powiązany z identyfikatorem w postaci pam://<nazwa-hosta>. Jeśli zarejestrujesz klucz, a potem zmienisz nazwę komputera, logowanie przestanie działać, bo identyfikator nie będzie się zgadzał. Dlatego nazwę hosta warto ustalić przed rejestracją klucza. Można też ustawić identyfikator na stałe, co pokażę w odpowiednim miejscu.

Dlaczego akurat klucz FIDO2?

Drugi składnik logowania można zrealizować na kilka sposobów, więc warto krótko wyjaśnić, dlaczego wybrałem właśnie ten.

Najpopularniejsza alternatywa to kody jednorazowe z aplikacji w telefonie (TOTP). Są wygodne i nie wymagają dodatkowego sprzętu, ale mają tę samą słabość co hasło: kod można przepisać na fałszywą stronę albo podyktować komuś przez telefon. Klucz FIDO2 nie daje takiej możliwości, bo użytkownik nigdy nie widzi niczego, co mógłby przekazać dalej.

W dużych organizacjach często lepszym wyborem są rozwiązania centralne. Karty inteligentne z certyfikatami pozwalają odebrać dostęp w jednym miejscu, ale wymagają własnej infrastruktury certyfikatów. Mają też ograniczenie, które łatwo przeoczyć: w RHEL tryb wymuszający kartę obejmuje usługi logowania, takie jak ekran logowania i konsola, a sudo i su przy braku karty wracają do pytania o hasło. Z kolei jeśli w firmie działa już centralna usługa tożsamości FreeIPA (w wersji Red Hat: IdM), może ona obsługiwać te same klucze FIDO2 przez SSSD, łącznie z logowaniem lokalnym, sudo i su. Jeśli masz taką infrastrukturę, to ona powinna być pierwszym wyborem.

Rozwiązanie z tego artykułu jest przeznaczone dla innej sytuacji: kilku stacji roboczych bez centralnego systemu tożsamości. Nie wymaga żadnego serwera, działa bez dostępu do sieci i nie wiąże Cię z żadnym dostawcą. Ceną jest ręczne zarządzanie kluczami na każdym komputerze. Przy jednej czy kilku maszynach to żaden problem, przy kilkudziesięciu staje się realnym kłopotem. Jest też dobra wiadomość: jeśli kiedyś przejdziesz na rozwiązanie centralne, te same klucze nadal będą przydatne.

Zanim cokolwiek zmienisz

Zanim przejdziemy do konfiguracji, jedno ostrzeżenie, bo dotyczy całej reszty artykułu.

Ostrzeżenie: Błąd w konfiguracji PAM może całkowicie zablokować logowanie i sudo. Najczęstsza przyczyna to włączenie wymogu klucza, zanim klucz został poprawnie zarejestrowany, albo zgubienie jedynego zarejestrowanego klucza.

Dlatego trzymamy się trzech zasad.

Po pierwsze, rejestrujemy dwa klucze, główny i zapasowy. Zapasowy trzymasz w bezpiecznym miejscu. Jeśli zgubisz główny, nie stracisz dostępu do komputera.

Po drugie, nie dotykamy konsoli tekstowej. Plik /etc/pam.d/login zostaje bez zmian, więc nawet przy błędzie możesz przełączyć się na konsolę skrótem Ctrl+Alt+F3 i zalogować jako root lub inny administrator. Sprawdź to teraz, zanim cokolwiek zmienisz. Jeśli nie znasz hasła roota albo konto root jest zablokowane (tak jest domyślnie np. w Ubuntu), utwórz najpierw drugie konto administratora.

Po trzecie, przez cały czas wprowadzania zmian trzymasz otwartą sesję roota w osobnym terminalu:

sudo -i

Ta sesja jest już uwierzytelniona, więc nie zależy od pliku, który będziemy edytować. Jeśli po zmianie sudo przestanie działać, nadal będziesz mógł wszystko naprawić.

Przygotowanie AlmaLinux 10

Wdrożenie pokażę na AlmaLinux 10, czyli darmowej dystrybucji zgodnej z Red Hat Enterprise Linux. Dzięki temu te same kroki powinny działać także na RHEL 10 i Rocky Linux 10, choć sprawdzałem je tylko na AlmaLinux. AlmaLinux 10 ma aktywne wsparcie do maja 2030 r. i poprawki bezpieczeństwa do maja 2035 r., więc konfiguracja nie zestarzeje się szybko.

Zakładam, że masz AlmaLinux 10 ze środowiskiem GNOME, klucz YubiKey z obsługą FIDO2 (np. z serii 5) i konto z uprawnieniami sudo.

Najpierw sprawdź, czy system widzi klucz:

lsusb | grep -i yubico

Powinieneś zobaczyć linię z nazwą Yubico. Jeśli nic się nie pojawia, spróbuj innego portu albo innego adaptera.

Moduł pam_u2f nie jest dostępny w podstawowych repozytoriach AlmaLinux. Znajdziesz go w EPEL, czyli dodatkowym repozytorium pakietów utrzymywanym przez społeczność Fedory. Włączasz je jednym poleceniem:

sudo dnf install -y epel-release

Jeśli przy kolejnym kroku dnf zgłosi brakujące zależności, włącz także repozytorium CRB:

sudo dnf config-manager --set-enabled crb

Teraz możemy zainstalować właściwe pakiety. Tu pojawia się pierwsza pułapka, przez którą wiele starszych poradników nie działa na wersji 10. W EPEL 10 moduł PAM (pam-u2f) i narzędzie do rejestracji kluczy (pamu2fcfg) to dwa osobne pakiety. Instalując sam moduł, nie dostaniesz narzędzia do rejestracji, więc instalujemy oba:

sudo dnf install -y pam-u2f pamu2fcfg

Sprawdźmy, czy wszystko jest na miejscu:

rpm -q pam-u2f pamu2fcfg
command -v pamu2fcfg
ls -l /usr/lib64/security/pam_u2f.so

Pierwsze polecenie powinno wypisać wersje obu pakietów, drugie ścieżkę do narzędzia, a trzecie plik modułu. Jeśli któreś zwraca błąd, wróć do instalacji, zanim pójdziesz dalej.

Niektóre poradniki każą instalować też pakiety obsługi kart inteligentnych, takie jak pcsc-lite czy opensc. Do tego, co robimy, nie są potrzebne, bo pam_u2f rozmawia z kluczem bezpośrednio przez USB. Przydadzą się dopiero wtedy, gdy zechcesz używać YubiKey jako karty inteligentnej.

Inne dystrybucje: Na Debianie i Ubuntu zainstalujesz pakiety poleceniem sudo apt install libpam-u2f pamu2fcfg, a na Archu wystarczy pakiet pam-u2f. Cała reszta artykułu działa tak samo, z jedną różnicą w plikach PAM, o której wspomnę przy konfiguracji.

Rejestracja klucza głównego i zapasowego

Rejestracja polega na zapisaniu w pliku informacji, które pozwolą później rozpoznać Twoje klucze. Domyślnie pam_u2f szuka ich w pliku ~/.config/Yubico/u2f_keys w Twoim katalogu domowym.

Ważne: polecenia uruchamiasz jako zwykły użytkownik, bez sudo. Plik ma należeć do Ciebie, a narzędzie zapisuje w nim nazwę użytkownika, który je uruchomił.

mkdir -p ~/.config/Yubico
chmod 700 ~/.config/Yubico

# Klucz główny
pamu2fcfg > ~/.config/Yubico/u2f_keys

Narzędzie może poprosić o PIN klucza, a potem o dotknięcie przycisku. Gdy dioda zacznie migać, dotknij jej.

Teraz wyjmij klucz główny, włóż zapasowy i dopisz go do tego samego pliku:

# Klucz zapasowy
pamu2fcfg -n >> ~/.config/Yubico/u2f_keys
chmod 600 ~/.config/Yubico/u2f_keys

Zwróć uwagę na dwie różnice. Opcja -n sprawia, że narzędzie nie dopisuje ponownie nazwy użytkownika, tylko same dane klucza, a podwójny znak >> dopisuje je na końcu pliku, zamiast go nadpisywać. Gdybyś przy drugim kluczu użył pojedynczego >, skasowałbyś rejestrację pierwszego.

Jeśli nazwa komputera może się w przyszłości zmienić, na przykład dlatego, że nadaje ją serwer DHCP, możesz od razu ustawić stały identyfikator. Dokumentacja pam-u2f wprost to zaleca w takich środowiskach. Wtedy rejestracja wygląda tak (nazwę stacja-jkowalski zastąp własną):

pamu2fcfg -o pam://stacja-jkowalski -i pam://stacja-jkowalski > ~/.config/Yubico/u2f_keys
pamu2fcfg -n -o pam://stacja-jkowalski -i pam://stacja-jkowalski >> ~/.config/Yubico/u2f_keys

Tę samą wartość trzeba będzie później podać w konfiguracji PAM.

Chcesz jeszcze mocniejszej ochrony? Opcja -N sprawia, że klucz przy każdym logowaniu będzie wymagał nie tylko dotknięcia, ale też PIN-u. Wtedy nawet ktoś, kto ukradnie Ci klucz razem z laptopem, nie zrobi z nim nic bez PIN-u. Na co dzień jest to jednak wyraźnie mniej wygodne, więc to wybór dla stanowisk o podwyższonym ryzyku.

Sprawdź plik, zanim pójdziesz dalej

To najważniejszy moment całego wdrożenia. Jeśli plik jest pusty albo uszkodzony, a za chwilę włączymy wymóg klucza, stracisz dostęp do sudo. Dlatego sprawdzamy go dokładnie:

wc -c ~/.config/Yubico/u2f_keys
cut -d: -f1 ~/.config/Yubico/u2f_keys
awk -F: '{print NF-1}' ~/.config/Yubico/u2f_keys

Pierwsze polecenie pokazuje rozmiar pliku. Wynik 0 oznacza, że rejestracja się nie udała, więc usuń plik i zacznij od nowa. Drugie polecenie musi pokazać dokładnie Twoją nazwę użytkownika, taką samą jak wynik id -un. Trzecie pokazuje liczbę zarejestrowanych kluczy i powinno zwrócić 2.

Zostaje jeszcze SELinux, czyli mechanizm, który w AlmaLinux kontroluje, które programy mogą czytać które pliki. Ekran logowania musi mieć prawo odczytać Twój plik z kluczami. Sprawdź etykietę pliku:

ls -Z ~/.config/Yubico/u2f_keys

Według dokumentacji pam-u2f plik powinien mieć typ auth_home_t. Jeśli widzisz coś innego, przywróć domyślne etykiety:

restorecon -Rv ~/.config/Yubico

Jeśli typ nadal się nie zgadza, dokumentacja zaleca ustawienie go ręcznie poleceniem chcon -R -t auth_home_t ~/.config/Yubico.

Najpierw sudo

Zaczynamy od sudo, a nie od ekranu logowania, z bardzo prostego powodu: sudo możesz przetestować w otwartym terminalu, bez wylogowywania się. Jeśli coś pójdzie nie tak, naprawisz to w sesji roota, którą masz otwartą obok.

Najpierw kopia zapasowa pliku i rzut oka na jego obecną zawartość:

sudo cp -a /etc/pam.d/sudo "/etc/pam.d/sudo.bak.$(date +%Y%m%d%H%M%S)"
cat /etc/pam.d/sudo

Opcja -a zachowuje uprawnienia i etykiety SELinux, więc w razie potrzeby kopię można po prostu przywrócić. Teraz otwórz plik do edycji:

sudoedit /etc/pam.d/sudo

Na samej górze sekcji auth, przed linią auth include system-auth, dopisz dwie linie. Zamiast jkowalski wpisz swoją nazwę użytkownika:

auth       [default=1 success=ignore] pam_succeed_if.so user = jkowalski
auth       required     pam_u2f.so cue

Na czystym AlmaLinux 10 cały plik wygląda po zmianie mniej więcej tak:

#%PAM-1.0
auth       [default=1 success=ignore] pam_succeed_if.so user = jkowalski
auth       required     pam_u2f.so cue
auth       include      system-auth
account    include      system-auth
password   include      system-auth
session    include      system-auth

Jeśli w Twoim pliku są dodatkowe linie, zostaw je. Dopisujesz tylko dwie nowe, niczego nie nadpisujesz. Jeśli przy rejestracji ustawiłeś stały identyfikator, druga linia będzie wyglądać tak:

auth       required     pam_u2f.so cue origin=pam://stacja-jkowalski appid=pam://stacja-jkowalski

Na Debianie i Ubuntu te same dwie linie wstawiasz przed @include common-auth.

Co właściwie dopisaliśmy?

Druga linia jest prosta. Mówi: wywołaj moduł pam_u2f i traktuj go jako obowiązkowy (required). Jeśli klucz nie odpowie poprawnie, dostęp nie zostanie przyznany. Opcja cue wyświetla komunikat z prośbą o dotknięcie klucza, żebyś wiedział, że system na Ciebie czeka.

Ciekawsza jest pierwsza linia. Moduł pam_succeed_if sprawdza warunek, czyli tu: czy logujący się użytkownik to jkowalski. Zapis w nawiasie kwadratowym mówi PAM, co zrobić z wynikiem. Jeśli warunek jest spełniony (success=ignore), PAM po prostu idzie dalej i trafia na pam_u2f. Jeśli nie jest (default=1), PAM przeskakuje jedną następną linię, czyli właśnie kontrolę klucza.

W efekcie klucz jest wymagany tylko od Ciebie, a pozostali użytkownicy komputera korzystają z sudo jak dotychczas. Gdybyś chciał objąć wymogiem całą grupę administratorów, zamień warunek na user ingroup wheel (w Debianie i Ubuntu grupa administratorów nazywa się zwykle sudo).

Z tego mechanizmu wynikają dwie rzeczy, które warto zapamiętać. Te dwie linie muszą stać bezpośrednio jedna po drugiej, bo „przeskocz jedną linię” zawsze dotyczy linii następnej. A literówka w nazwie użytkownika nie spowoduje żadnego błędu. Warunek po prostu nigdy nie będzie spełniony i klucz nigdy nie będzie wymagany. Dlatego za chwilę sprawdzimy nie tylko to, czy sudo działa z kluczem, ale też to, czy nie działa bez niego.

Celowo nie używam też opcji nouserok, którą można spotkać w wielu poradnikach. Sprawia ona, że użytkownik bez zarejestrowanego klucza jest wpuszczany bez pytania. Brzmi wygodnie, ale dokumentacja pam-u2f opisuje sytuację (CVE-2020-24612), w której SELinux blokuje odczyt pliku z kluczami, a w połączeniu z nouserok kończy się to udanym logowaniem w ogóle bez klucza. Wolę, żeby system w razie problemu odmówił dostępu, niż żeby po cichu wyłączył zabezpieczenie.

Test w otwartym terminalu

Teraz najważniejsza część. sudo domyślnie przez kilka minut pamięta, że już się uwierzytelniłeś, więc najpierw każemy mu o tym zapomnieć:

sudo -k
sudo true; echo "kod wyjścia: $?"

Powinieneś zobaczyć prośbę o dotknięcie klucza, a po niej prośbę o hasło. Po poprawnym wykonaniu obu kroków polecenie wypisze kod wyjścia: 0.

Teraz wyjmij klucz i powtórz:

sudo -k
sudo true; echo "kod wyjścia: $?"

Tym razem sudo musi odmówić. Jeśli przepuściło Cię bez klucza, coś jest nie tak. Najczęściej winna jest nazwa użytkownika w pierwszej linii albo dodatkowa linia między dwiema dopisanymi. Nie przechodź dalej, dopóki ten test nie da odmowy.

Jeśli na komputerze jest drugi administrator, poproś go o sprawdzenie, czy jego sudo działa po staremu, bez klucza. Na koniec włóż klucz zapasowy i powtórz pierwszy test, żeby mieć pewność, że on również działa.

Potem ekran logowania

Gdy sudo działa poprawnie, możemy zabezpieczyć ekran logowania GDM. Procedura wygląda prawie tak samo:

sudo cp -a /etc/pam.d/gdm-password "/etc/pam.d/gdm-password.bak.$(date +%Y%m%d%H%M%S)"
cat /etc/pam.d/gdm-password
sudoedit /etc/pam.d/gdm-password

Różnica dotyczy miejsca, w którym dopisujemy linie. Tym razem wstawiamy je zaraz po linii auth substack password-auth, czyli po sprawdzeniu hasła. Przy ekranie logowania naturalna kolejność to najpierw hasło, potem dotknięcie klucza:

auth     [default=1 success=ignore] pam_succeed_if.so user = jkowalski
auth        required      pam_u2f.so cue

Na AlmaLinux 10 początek pliku wygląda po zmianie tak:

#%PAM-1.0
auth     [success=done ignore=ignore default=bad] pam_selinux_permit.so
auth        substack      password-auth
auth     [default=1 success=ignore] pam_succeed_if.so user = jkowalski
auth        required      pam_u2f.so cue
auth        optional      pam_gnome_keyring.so
auth        include       postlogin

Reszta pliku zostaje bez zmian. Nie kopiuj go jednak z artykułu. Domyślny gdm-password różni się między wydaniami, a ten z AlmaLinux 10 nie jest identyczny z tymi, które znajdziesz w poradnikach dla wersji 8 i 9. Wprowadzaj zmiany we własnym pliku, dopisując tylko dwie linie. Na Ubuntu zamiast password-auth zobaczysz @include common-auth i dwie nowe linie wstawiasz zaraz po niej.

Jest też jedna pokusa, której warto się oprzeć. Na AlmaLinux istnieją wspólne pliki system-auth i password-auth, które dołączają się do wielu usług naraz. Dopisanie klucza tam wydaje się kuszące, ale tymi plikami zarządza narzędzie authselect i przy następnej zmianie konfiguracji po prostu nadpisze Twoje zmiany. To samo dotyczy pliku common-auth na Debianie, którym zarządza pam-auth-update. Dlatego zmieniamy wyłącznie pliki konkretnych usług.

Teraz, z kluczem w porcie, wyloguj się i zaloguj ponownie. Po wpisaniu hasła ekran logowania poprosi o dotknięcie klucza. Potem zablokuj ekran i odblokuj go. W GNOME odblokowanie korzysta zwykle z tego samego pliku, więc również powinno wymagać klucza. Ostatni test: spróbuj zalogować się bez klucza. Logowanie musi się nie udać.

Gdy coś pójdzie nie tak

Jeśli zrobiłeś kopie zapasowe i masz otwartą sesję roota, każdy błąd da się szybko odwrócić. Gdy sesji roota już nie masz, przełącz się na konsolę tekstową skrótem Ctrl+Alt+F3 i zaloguj jako root lub drugi administrator. Ta ścieżka korzysta z pliku /etc/pam.d/login, którego nie zmienialiśmy.

Najpierw warto sprawdzić, co mówią logi:

journalctl -b | grep -i pam_u2f

Potem przywróć kopie zapasowe. Zamiast RRRRMMDDGGMMSS wpisz znacznik czasu z nazwy swojego pliku (listę kopii zobaczysz poleceniem ls /etc/pam.d/*.bak.*):

cp -a /etc/pam.d/sudo.bak.RRRRMMDDGGMMSS /etc/pam.d/sudo
cp -a /etc/pam.d/gdm-password.bak.RRRRMMDDGGMMSS /etc/pam.d/gdm-password
restorecon -v /etc/pam.d/sudo /etc/pam.d/gdm-password

Zamiast przywracać całe pliki, możesz też zakomentować obie dopisane linie, stawiając na ich początku znak #. Zwróć uwagę: obie. Gdybyś zakomentował tylko linię z pam_u2f, pierwsza linia zaczęłaby przeskakiwać zupełnie inną regułę.

PAM czyta te pliki przy każdym logowaniu, więc nie trzeba niczego restartować. Wystarczy ponownie sprawdzić sudo i logowanie.

Pamiętaj, że przywrócenie plików PAM wyłącza wymóg klucza, ale nie usuwa przyczyny problemu. Jeśli winna była na przykład zmiana nazwy hosta albo etykieta SELinux, trzeba ją jeszcze znaleźć i naprawić przed ponownym włączeniem.

Najczęstsze problemy

Najczęstszy problem pojawia się jeszcze przed rejestracją: komunikat pamu2fcfg: command not found mimo zainstalowanego pam-u2f. To efekt wspomnianego podziału na dwa pakiety. Wystarczy doinstalować pamu2fcfg.

Drugi w kolejności jest pusty plik u2f_keys. Oznacza on, że rejestracja została przerwana, bo klucz nie został dotknięty na czas, zabrakło PIN-u albo wystąpił błąd komunikacji. Usuń plik i zarejestruj oba klucze od nowa.

Jeśli klucz działał, a pewnego dnia przestał, sprawdź, czy nie zmieniła się nazwa komputera (hostnamectl --static). W takiej sytuacji pomoże ponowna rejestracja albo przejście na stały identyfikator.

Jeśli wszystko wygląda poprawnie, a logowanie i tak jest odrzucane, podejrzewaj SELinux. Sprawdź ostatnie odmowy dostępu poleceniem sudo ausearch -m avc -ts recent (najlepiej z sesji roota) i etykietę pliku z kluczami poleceniem ls -Z.

Jeśli sudo działa bez klucza, prawie zawsze winna jest literówka w nazwie użytkownika albo dodatkowa linia między dwiema dopisanymi.

Warto też pamiętać o aktualizacjach. Gdy pakiet sudo lub gdm przyniesie nową wersję pliku PAM, system zwykle zachowa Twoją zmodyfikowaną wersję, a nową zapisze obok z rozszerzeniem .rpmnew. Po aktualizacjach zajrzyj więc do katalogu poleceniem ls /etc/pam.d/*.rpmnew i świadomie przenieś ewentualne zmiany.

Przy trudniejszych przypadkach pomaga tryb diagnostyczny. Dopisz tymczasowo słowo debug na końcu linii z pam_u2f.so i obserwuj logi poleceniem journalctl -f. Po zakończeniu diagnostyki usuń tę opcję.

Czego ta konfiguracja nie chroni

Dobrze wdrożone zabezpieczenie to takie, którego ograniczenia znasz. To rozwiązanie ma ich kilka i warto je wymienić wprost.

Klucz chroni ekran logowania i sudo, ale nie wszystkie sposoby uzyskania uprawnień administratora. Okna z prośbą o hasło administratora w GNOME oraz polecenie pkexec korzystają z mechanizmu polkit, który ma własny plik PAM (polkit-1). Polecenie su ma swój plik su, a SSH swój plik sshd i własne mechanizmy uwierzytelniania. Żadnego z nich nie zmienialiśmy, więc wszystkie nadal działają z samym hasłem. Można je objąć tą samą metodą, ale każdy wymaga osobnego przemyślenia i osobnych testów. Do SSH znacznie lepiej sprawdzają się zresztą klucze SSH przechowywane bezpośrednio na YubiKey, co jest tematem na osobny artykuł.

Druga sprawa to pamięć sudo. Po udanym uwierzytelnieniu sudo przez kilka minut nie pyta ponownie, więc złośliwy program działający w Twojej sesji może wykorzystać ten moment. Jeśli chcesz, żeby każde użycie sudo wymagało dotknięcia klucza, możesz ustawić Defaults timestamp_timeout=0 w konfiguracji sudo (edytowanej poleceniem visudo). To kompromis między bezpieczeństwem a wygodą, który każdy musi rozstrzygnąć sam.

Trzecia sprawa dotyczy pliku z kluczami. Leży w Twoim katalogu domowym, więc każdy program działający na Twoim koncie może go zmienić. Na komputerze, którego jesteś jedynym użytkownikiem i administratorem, to rozsądny kompromis. Jeśli z jednego komputera korzysta kilku administratorów, lepiej przenieść klucze do centralnego pliku należącego do roota, np. /etc/u2f_mappings, i wskazać go opcją authfile= w konfiguracji PAM. Wtedy tylko administrator decyduje, które klucze są dopuszczone.

Wreszcie: klucz nie zastąpi szyfrowania dysku. Chroni przed kimś, kto zna Twoje hasło, ale nie przed kimś, kto wyjmie dysk z wyłączonego laptopa.

Podsumowanie

Po przejściu przez ten artykuł Twoje hasło przestaje być jedynym kluczem do komputera. Ktoś, kto je pozna, nie zaloguje się na Twoje konto i nie uruchomi sudo, jeśli nie ma w ręku fizycznego urządzenia. Całość opiera się na prostej idei: PAM to lista kontroli, a pam_u2f to jeszcze jedna pozycja na tej liście, dopisana tylko tam, gdzie jej potrzebujemy.

Najważniejsza lekcja nie dotyczy jednak samego klucza, tylko kolejności działań. Dwie linie konfiguracji mogą dać skuteczną ochronę, cichy brak ochrony albo całkowitą blokadę dostępu. To, który z tych scenariuszy się wydarzy, zależy od tego, czy masz klucz zapasowy, czy zostawiłeś sobie awaryjne wyjście i czy sprawdziłeś nie tylko to, że system działa z kluczem, ale także to, że nie działa bez niego.

To rozwiązanie najlepiej sprawdza się na pojedynczych stacjach roboczych i w małych zespołach. Gdy komputerów zaczyna przybywać, warto spojrzeć w stronę centralnego zarządzania tożsamością, a te same klucze FIDO2 będą tam nadal przydatne. Naturalnym następnym krokiem jest zabezpieczenie tym samym kluczem dostępu do serwerów przez SSH.

Źródła