Zwykły klucz SSH to plik. Leży w katalogu ~/.ssh, zwykle obok kilku innych, i daje dostęp do serwerów każdemu, kto go przeczyta. Można go zabezpieczyć hasłem, ale wtedy całe bezpieczeństwo zależy od tego, czy złośliwe oprogramowanie na twoim komputerze nie podsłucha tego hasła, gdy je wpisujesz. Skopiowany plik z hasłem złamanym offline działa tak samo dobrze na komputerze atakującego jak na twoim.

A gdyby klucz prywatny w ogóle nie istniał jako plik? Gdyby był zamknięty w małym urządzeniu USB, z którego nie da się go wyciągnąć, a urządzenie wykonywało podpis dopiero po przyłożeniu twojego palca?

Dokładnie tak działają klucze SSH typu -sk wygenerowane na YubiKey Bio. W tym artykule skupimy się na jednym zadaniu: wygenerowaniu takiego klucza w najmocniejszej konfiguracji, jaką oferuje OpenSSH. Wyjaśnię, co oznacza każda opcja, jak sprawdzić, czy klucz działa, i jak nie zablokować sobie dostępu, gdy YubiKey się zgubi. Konfiguracją serwera SSH, który będzie wymagał takich kluczy, zajmę się w osobnym artykule.

Co właściwie znaczy „sk” w nazwie klucza?

Skrót sk pochodzi od security key, czyli klucza sprzętowego. OpenSSH od wersji 8.2 obsługuje urządzenia zgodne ze standardem FIDO2, tym samym, którego przeglądarki używają do logowania kluczami dostępu (passkeys). Dzięki temu do SSH możesz użyć YubiKeya bez dodatkowego oprogramowania pośredniczącego, takiego jak agent GPG czy biblioteki PKCS#11.

Najważniejsza różnica w stosunku do zwykłego klucza jest taka: klucz prywatny powstaje wewnątrz YubiKeya i nigdy go nie opuszcza. Gdy serwer prosi o dowód tożsamości, komputer przekazuje zadanie do urządzenia, urządzenie składa podpis i odsyła wyłącznie wynik.

Po wygenerowaniu klucza w katalogu ~/.ssh też pojawi się plik o nazwie przypominającej klucz prywatny. Nie daj się zmylić. To tylko uchwyt (key handle), czyli informacja, która mówi YubiKeyowi, którego z przechowywanych w nim kluczy użyć. Bez fizycznego urządzenia ten plik jest bezużyteczny.

Dlaczego ecdsa-sk?

OpenSSH oferuje dwa typy kluczy sprzętowych: ecdsa-sk, oparty na krzywej NIST P-256, oraz ed25519-sk, oparty na Curve25519. W wielu poradnikach przeczytasz, że Ed25519 jest nowocześniejszy, i to prawda. Pod względem siły kryptograficznej oba zapewniają jednak porównywalny poziom, około 128 bitów bezpieczeństwa, czyli tyle, ile AES-128.

Za ecdsa-sk przemawia zgodność. Krzywą P-256 obsługuje praktycznie każde urządzenie FIDO2, więc taki klucz wygenerujesz także na starszych YubiKeyach, które nie obsługują Ed25519. To także krzywa zatwierdzona przez NIST, co ma znaczenie w organizacjach, które muszą spełniać wymagania zgodności, na przykład FIPS.

Skąd zatem „najmocniejszy klucz” w tytule? Siła takiego rozwiązania nie wynika z wyboru krzywej, tylko z opcji, z jakimi klucz zostanie wygenerowany. Ten sam typ ecdsa-sk może wymagać jedynie dotknięcia urządzenia albo odcisku palca przy każdym użyciu. To właśnie te opcje omówimy krok po kroku.

Czego potrzebujesz

Potrzebujesz trzech rzeczy:

Klucz generujesz na komputerze, do którego fizycznie podłączasz YubiKeya. Nie rób tego w sesji SSH na zdalnym serwerze: urządzenie USB jest podłączone do twojego komputera, a nie do serwera.

Sprawdź wersję OpenSSH i upewnij się, że masz zainstalowaną bibliotekę obsługującą FIDO2:

ssh -V
sudo dnf install -y openssh-clients libfido2

Przygotowanie YubiKeya Bio

YubiKey Bio rozpoznaje cię po odcisku palca, ale pod spodem zawsze istnieje PIN. Jest potrzebny do rejestrowania odcisków i stanowi awaryjną metodę weryfikacji, gdy czytnik nie rozpozna palca albo zostanie uszkodzony. Dlatego najpierw ustaw PIN, a dopiero potem dodaj odciski.

Najwygodniej zrobić to w aplikacji Yubico Authenticator albo narzędziem wiersza poleceń ykman z pakietu yubikey-manager. W RHEL 10 nie ma go w repozytoriach bazowych, więc zainstaluj go z EPEL lub przez pip. Gdy masz już ykman, wszystko zrobisz trzema poleceniami:

# Informacje o urządzeniu, w tym wersja firmware

Podczas rejestracji urządzenie poprosi cię kilka razy o przyłożenie palca. Warto zarejestrować dwa palce, na przykład wskazujące obu rąk. Gdy zranisz jeden, nadal będziesz mógł się zalogować bez sięgania po PIN.

Generowanie klucza

Oto polecenie, które tworzy klucz w najmocniejszej konfiguracji. Zastąp emil@laptop i emil-bio własnymi wartościami:

ssh-keygen -t ecdsa-sk \
    -O resident \
    -O verify-required \
    -O application=ssh:emil-bio \
    -C 

Zanim je wykonasz, zobacz, co oznacza każda część.

-t ecdsa-sk wybiera typ klucza sprzętowego opartego na krzywej P-256.

-O resident zapisuje klucz bezpośrednio w pamięci YubiKeya jako tzw. klucz rezydentny (discoverable credential). Bez tej opcji YubiKey nie przechowuje informacji o kluczu, a do jego użycia potrzebny jest plik uchwytu z dysku. Klucz rezydentny możesz natomiast „przynieść” na nowy komputer razem z samym urządzeniem. Wrócimy do tego za chwilę.

-O verify-required to najważniejsza opcja w tym poleceniu. Domyślnie klucz -sk wymaga jedynie obecności użytkownika, czyli dotknięcia urządzenia. Dotknąć może każdy, kto ma YubiKeya w ręku. Z tą opcją każde użycie klucza wymaga weryfikacji użytkownika: w zwykłym YubiKeyu jest nią PIN, w YubiKeyu Bio odcisk palca. Skradzione urządzenie bez twojego palca i bez znajomości PIN-u jest bezużyteczne.

-O application=ssh:emil-bio nadaje kluczowi nazwę wewnątrz YubiKeya. Domyślnie wszystkie klucze SSH zapisywane są pod nazwą ssh:. Gdy masz ich kilka (na przykład osobny do pracy, osobny do projektów prywatnych), własna nazwa pozwala je odróżnić. Nazwa musi zaczynać się od ssh:.

-C to zwykły komentarz, który trafi do klucza publicznego. Opisz w nim urządzenie i komputer, żeby za rok wiedzieć, skąd się wziął wpis na serwerze.

-f ~/.ssh/id_ecdsa_sk_bio wskazuje, gdzie zapisać pliki. Własna nazwa chroni przed przypadkowym nadpisaniem innego klucza.

Po uruchomieniu polecenia OpenSSH poprosi o weryfikację. W zależności od wersji zobaczysz prośbę o PIN albo o dotknięcie urządzenia. YubiKey Bio pozwala w tym miejscu przyłożyć palec zamiast wpisywać PIN, ale jeśli czytnik kilka razy nie rozpozna odcisku, urządzenie przełączy się na PIN.

Na końcu ssh-keygen zapyta o hasło (passphrase) do pliku uchwytu. Przy kluczu rezydentnym z wymaganą weryfikacją odciskiem palca to hasło dodaje niewiele, bo bez urządzenia i palca plik i tak nic nie daje. Możesz je pominąć albo ustawić, jeśli polityka bezpieczeństwa w twojej organizacji wymaga szyfrowania wszystkich plików z kluczami.

Uwaga: Klucz rezydentny jest jednoznacznie identyfikowany przez nazwę aplikacji (application) i identyfikator użytkownika (domyślnie pusty). Wygenerowanie drugiego klucza rezydentnego z tą samą nazwą aplikacji może nadpisać pierwszy w pamięci YubiKeya, a stary klucz publiczny na serwerach przestanie działać. Nowsze wersje OpenSSH ostrzegają przed tym i pytają o zgodę. Nie potwierdzaj nadpisania odruchowo. Dla kolejnego klucza użyj innej nazwy aplikacji albo dodaj opcję -O user= z własnym identyfikatorem.

Co powstało?

W katalogu ~/.ssh znajdziesz teraz dwa pliki:

ls -l ~/.ssh/id_ecdsa_sk_bio*
cat ~/.ssh/id_ecdsa_sk_bio.pub

Plik id_ecdsa_sk_bio to opisany wcześniej uchwyt. Plik id_ecdsa_sk_bio.pub to klucz publiczny, który w przyszłości umieścisz na serwerach. Rozpoznasz go po początku: sk-ecdsa-sha2-nistp256@openssh.com. To ten fragment powie serwerowi, że ma do czynienia z kluczem sprzętowym.

Możesz też zajrzeć do wnętrza YubiKeya i zobaczyć, że klucz rzeczywiście tam trafił:

ykman fido credentials list

Na liście powinien pojawić się wpis z nazwą ssh:emil-bio. Polecenie poprosi o PIN, bo spis kluczy rezydentnych jest chroniony.

Sprawdzenie bez serwera

Serwerem zajmiemy się w kolejnym artykule, ale już teraz możesz sprawdzić, czy klucz działa i czy rzeczywiście wymaga odcisku palca. Wykorzystamy do tego mechanizm podpisywania plików, który OpenSSH ma wbudowany.

Najpierw podpisz dowolny plik:

echo

W tym momencie YubiKey powinien zażądać przyłożenia palca. To najważniejsza obserwacja tego testu: jeśli wystarczyło samo dotknięcie bez weryfikacji, opcja verify-required nie została zastosowana. Po udanej weryfikacji obok pliku powstanie podpis /tmp/test.txt.sig.

Teraz sprawdź, czy podpis da się zweryfikować kluczem publicznym. Potrzebny jest do tego plik z listą zaufanych kluczy:

echo

Komunikat Good "file" signature for emil oznacza, że klucz prywatny w YubiKeyu i klucz publiczny w pliku .pub tworzą działającą parę. To ten sam mechanizm kryptograficzny, którego serwer SSH użyje przy logowaniu.

Klucz zapasowy: rzecz, o której łatwo zapomnieć

Klucz sprzętowy ma jedną cechę, która jest jednocześnie jego największą zaletą i największym ryzykiem: nie da się go skopiować. Nie zrobisz więc kopii zapasowej klucza prywatnego. Jeśli YubiKey się zgubi lub zepsuje, a był twoim jedynym sposobem logowania, stracisz dostęp do wszystkich serwerów, które go wymagają.

Rozwiązaniem jest drugi klucz sprzętowy, wygenerowany dokładnie w ten sam sposób, ale jako osobny klucz z własnymi plikami:

ssh-keygen -t ecdsa-sk \
    -O resident \
    -O verify-required \
    -O application=ssh:emil-bio-zapas \
    -C 

Oba klucze publiczne trafią później na serwery. Zapasowy YubiKey przechowuj w innym miejscu niż główny: w sejfie, w szufladzie w domu albo w firmowej skrytce. Zgubienie torby z laptopem i dwoma kluczami w środku to scenariusz, przed którym zapasowy klucz miał chronić.

Ostrzeżenie: Dopóki serwery nie są skonfigurowane do wymagania kluczy sprzętowych, a ty nie przetestowałeś logowania obydwoma kluczami, nie usuwaj dotychczasowych metod dostępu. Nowy klucz ma najpierw zacząć działać, a dopiero potem zastąpić stary.

Nowy komputer, ten sam klucz

Tu opcja resident pokazuje swoją wartość. Gdy przesiadasz się na inny komputer, nie musisz kopiować plików z ~/.ssh. Wystarczy podłączyć YubiKeya i pobrać uchwyty kluczy rezydentnych:

cd

Po weryfikacji PIN-em lub odciskiem palca w bieżącym katalogu pojawią się pliki z przyrostkiem _rk, gotowe do użycia.

Jest jednak pewna subtelność. W 2026 roku na liście dyskusyjnej OpenSSH zgłoszono, że przy pobieraniu kluczy rezydentnych poleceniem ssh-keygen -K z urządzeń z wbudowaną weryfikacją biometryczną, takich jak YubiKey Bio, zapisany lokalnie plik może utracić informację o wymaganiu weryfikacji. Samo urządzenie nadal jej żąda, ale nie polegaj wyłącznie na stronie klienta. Wymaganie weryfikacji powinien egzekwować także serwer, i właśnie to skonfigurujemy w kolejnym artykule.

To dobry moment, żeby nazwać kompromis, jaki wiąże się z kluczem rezydentnym. Daje wygodę: klucz zawsze masz przy sobie. Oznacza też, że cały dostęp mieści się w jednym urządzeniu. Bez opcji resident do zalogowania potrzebny byłby jednocześnie YubiKey i plik uchwytu z dysku. Przy YubiKeyu Bio z wymaganym odciskiem palca ten kompromis jest zwykle opłacalny, bo samo urządzenie bez twojego palca nic nie daje. Warto jednak wiedzieć, że wybór istnieje.

Gdy coś nie działa

Key enrollment failed: requested feature not supported. Urządzenie nie obsługuje żądanej funkcji. Przy ecdsa-sk zdarza się to rzadko, bo krzywą P-256 obsługuje każde urządzenie FIDO2. Najczęściej oznacza to bardzo stare urządzenie bez obsługi kluczy rezydentnych lub weryfikacji użytkownika. Sprawdź model i firmware poleceniem ykman info.

No FIDO SecurityKeyProvider specified lub device not found. OpenSSH nie widzi urządzenia. Upewnij się, że YubiKey jest podłączony do komputera, na którym uruchamiasz ssh-keygen, a nie do innego, że masz zainstalowany pakiet libfido2 i że pracujesz w lokalnej sesji użytkownika. Dostęp do urządzeń FIDO dla zwykłego użytkownika system nadaje automatycznie właśnie w sesji lokalnej.

Generowanie klucza żąda PIN-u, a ty chcesz użyć palca. Przy kluczach rezydentnych PIN jest wymagany przez standard. YubiKey Bio w większości sytuacji akceptuje odcisk palca zamiast PIN-u, ale po kilku nieudanych próbach odczytu przełącza się na PIN. Jeśli PIN nie był wcześniej ustawiony, ustaw go poleceniem ykman fido access change-pin.

Test podpisu przeszedł po samym dotknięciu, bez weryfikacji. Klucz został wygenerowany bez opcji -O verify-required. Usuń go i wygeneruj ponownie z tą opcją.

Co dalej?

Masz teraz klucz SSH, który nie istnieje w żadnym pliku, którego nie da się skopiować i który wymaga twojego odcisku palca przy każdym użyciu. Wiesz też, dlaczego potrzebujesz drugiego, zapasowego klucza, i jak przenieść klucz rezydentny na nowy komputer.

Pamiętaj jednak, że klucz to tylko połowa rozwiązania. Dopóki serwer akceptuje zwykłe hasła lub zwykłe klucze, atakujący wybierze po prostu tę słabszą drogę. W kolejnym artykule pokażę, jak skonfigurować serwer SSH, żeby wymagał kluczy sprzętowych z weryfikacją użytkownika i odrzucał wszystkie inne metody logowania. Zrobimy to bezpiecznie, z zachowaniem drogi powrotu, w laboratorium opisanym w artykule Własne laboratorium IT: jak bezpiecznie testować konfiguracje, zanim trafią do środowiska produkcyjnego?, gdzie każdą pomyłkę cofniemy jednym poleceniem.