Zacznę od rzeczy, którą rzadko mówi się na głos w branży IT: najtrudniejsze problemy z ludźmi w zespole programistycznym prawie nigdy nie dotyczą technologii.

Programista nie zna Kubernetesa? Nauczy się. Nie rozumie, jak działają indeksy w bazie danych? Wytłumaczymy, pokażemy plan zapytania, za miesiąc będzie to wiedział. Nie pisał wcześniej testów? Kilka tygodni pracy obok kogoś, kto je pisze, i sytuacja wygląda zupełnie inaczej.

Prawdziwy problem zaczyna się wtedy, gdy ten sam błąd pojawia się trzeci raz. Gdy uwaga w code review wywołuje obronę zamiast refleksji. Gdy po nieudanym wdrożeniu słychać wyłącznie, kto inny zawinił.

Pracuję jako programista od 2016 roku. Przez ten czas pracowałem z ludźmi bardzo zdolnymi i z ludźmi, którzy zaczynali niemal od zera. Uczyłem innych i sam wielokrotnie byłem tym, który się uczył. Z tych lat wyciągnąłem jeden wniosek, który dziś uważam za najważniejszy w całej mojej karierze: umiejętności technicznych można się nauczyć, ale jeżeli ktoś nie chce się rozwijać i wyciągać wniosków ze swoich błędów oraz sukcesów, to nikt mu nie pomoże.

W tym artykule wyjaśnię, dlaczego tak uważam, co właściwie oznacza „wyciąganie wniosków”, dlaczego sukcesy są tu równie ważne jak błędy i gdzie kończy się odpowiedzialność osoby, która próbuje komuś pomóc.

Dlaczego technologia jest łatwiejszą częścią?

Brzmi to paradoksalnie, bo technologia wydaje się czymś trudnym. Rozproszone systemy, kryptografia, optymalizacja baz danych to tematy, nad którymi ludzie spędzają lata. A jednak z perspektywy rozwoju człowieka mają jedną ogromną zaletę: da się je opisać.

Technologia ma podręcznik, postawa go nie ma

Chcesz nauczyć się PostgreSQL? Masz dokumentację, książki, kursy, fora, kolegów z zespołu i narzędzia AI, które w kilka sekund odpowiedzą na Twoje pytanie. Wiedza techniczna jest uporządkowana. Można podzielić ją na etapy, sprawdzić postęp, zobaczyć, że dziś rozumiesz więcej niż tydzień temu.

Nie istnieje natomiast podręcznik, który nauczy Cię przyznawać się do błędów. Nie ma kursu, po którym zaczniesz spokojnie przyjmować krytykę swojego kodu. Nie ma dokumentacji opisującej, jak po nieudanym projekcie usiąść i uczciwie zapytać samego siebie, co zrobiłeś źle.

Tych rzeczy nie da się przekazać jak wiedzy. Człowiek musi je w sobie zbudować, a to wymaga decyzji, której nikt za niego nie podejmie.

Wiedza się starzeje, nawyk zostaje

Jest też drugi powód. Duża część technologii, które znałem na początku kariery, dziś ma znaczenie głównie historyczne. Zmieniły się frameworki, sposoby wdrażania aplikacji, narzędzia, a nawet sam sposób pisania kodu, odkąd w codziennej pracy pojawiły się asystenty AI.

Gdyby moja wartość jako inżyniera opierała się wyłącznie na tym, co wiedziałem w 2016 roku, dziś byłaby niewielka. To, co naprawdę zostało ze mną przez te lata, to nie znajomość konkretnych narzędzi. To nawyk analizowania, co poszło dobrze, co poszło źle i co zrobić następnym razem inaczej.

Ten nawyk sprawia, że każda nowa technologia jest po prostu kolejną rzeczą do nauczenia się. Bez niego każda nowa technologia staje się zagrożeniem.

Co właściwie znaczy „wyciągać wnioski”?

Wszyscy deklarujemy, że uczymy się na błędach. Warto więc rozłożyć to hasło na części, bo w praktyce oznacza coś bardziej konkretnego, niż się wydaje.

Pętla, która napędza rozwój

Każdy rozwój zawodowy, niezależnie od dziedziny, opiera się na prostej pętli. Robisz coś. Widzisz wynik. Zastanawiasz się, dlaczego wynik jest taki, a nie inny. Zmieniasz sposób działania. I znowu robisz coś, tym razem trochę lepiej.

Dwa pierwsze kroki dzieją się same. Każdy programista pisze kod i każdy widzi, czy ten kod działa. Różnica między ludźmi pojawia się w kroku trzecim i czwartym.

Jedni po każdym zadaniu, wdrożeniu czy incydencie zatrzymują się choćby na chwilę i pytają: dlaczego tak wyszło? Inni od razu przechodzą do następnego zadania. Obie grupy pracują tyle samo. Po kilku latach dzieli je przepaść.

Stąd znane w branży powiedzenie o ludziach, którzy nie mają dziesięciu lat doświadczenia, tylko jeden rok doświadczenia powtórzony dziesięć razy. Ten sam poziom, te same błędy, te same nawyki, tylko coraz dłuższa lista technologii w CV.

Wnioski z błędów zaczynają się od słowa „ja”

Najważniejsze pytanie po każdym niepowodzeniu brzmi: co ja mogłem zrobić inaczej?

Nie „kto zawinił”. Nie „dlaczego klient źle opisał wymagania”. Nie „dlaczego poprzedni programista zostawił taki bałagan”. Te pytania też mogą być zasadne, ale mają jedną wadę: nie dają Ci niczego, co możesz zmienić w swoim działaniu.

Klient źle opisał wymagania? Możliwe. Ale czy dopytałem, zanim zacząłem pisać kod? Poprzedni programista zostawił bałagan? Pewnie tak. Ale czy oszacowałem zadanie, biorąc to pod uwagę, czy założyłem, że wszystko pójdzie gładko?

Nie chodzi o to, żeby brać na siebie winę za cudze błędy. Chodzi o to, żeby w każdej sytuacji znaleźć tę część, na którą miałeś wpływ. Ona zawsze istnieje, nawet jeśli jest mała. A tylko z niej możesz wyciągnąć coś, co pomoże Ci następnym razem.

W dojrzałych zespołach technicznych istnieje praktyka, która dobrze oddaje tę ideę: analiza po incydencie prowadzona bez szukania winnych, w literaturze nazywana blameless postmortem. Jej założenie jest proste. Celem nie jest ustalenie, kogo ukarać, tylko zrozumienie, jak doszło do problemu i co zmienić, żeby się nie powtórzył. Osoba, która potrafi wyciągać wnioski, robi taką analizę także w skali własnej pracy, nawet jeśli nikt jej o to nie prosi.

Wnioski z sukcesów są równie ważne i prawie nikt ich nie wyciąga

O nauce na błędach mówi się dużo. O nauce na sukcesach prawie wcale. A to moim zdaniem równie ważna, a jednocześnie znacznie częściej pomijana połowa tej samej umiejętności.

Kiedy coś pójdzie źle, analiza przychodzi niemal sama, bo problem nas boli. Kiedy coś się uda, po prostu się cieszymy i idziemy dalej. Tymczasem pytanie „dlaczego to zadziałało?” jest równie wartościowe jak „dlaczego to nie zadziałało?”.

Projekt zakończył się w terminie. Świetnie. Ale czy wiesz dlaczego? Czy to zasługa dobrego oszacowania, jasnych wymagań i rozsądnego podziału pracy? Czy po prostu tym razem nic nieprzewidzianego się nie wydarzyło? W pierwszym przypadku masz coś, co możesz powtórzyć. W drugim masz szczęście, na którym nie warto budować kolejnego planu.

Bez analizy sukcesów dzieją się dwie złe rzeczy. Po pierwsze, nie wiesz, co powtarzać, więc dobre wyniki zdarzają się przypadkiem, a nie z wyboru. Po drugie, zaczynasz przypisywać sobie zasługi za coś, co było w dużej mierze szczęściem. A to prosta droga do pewności siebie, której nic nie uzasadnia, i do decyzji, które kiedyś skończą się bardzo źle.

Osoba, która wyciąga wnioski z sukcesów, wie, które elementy jej pracy naprawdę działają. I potrafi przenieść je do kolejnego projektu, a nie tylko liczyć na to, że znowu się uda.

Dlaczego nikt nie pomoże komuś, kto nie chce?

To zdanie może brzmieć surowo, więc wyjaśnię, skąd się bierze. Nie wynika z przekonania, że ludzie się nie zmieniają. Wynika z obserwacji, jak w praktyce działa każda forma pomocy w rozwoju zawodowym.

Pomoc to wzmacniacz, a nie silnik

Mentoring, code review, szkolenia, rozmowy rozwojowe, dobra dokumentacja. Wszystkie te rzeczy działają na jednej zasadzie: wzmacniają coś, co już istnieje w człowieku.

Jeśli ktoś chce się uczyć, mentor może skrócić jego drogę z lat do miesięcy. Code review pokaże mu rzeczy, których sam by nie zauważył. Szkolenie da mu uporządkowaną wiedzę, którą od razu zastosuje.

Jeśli ktoś nie chce, te same narzędzia nie dają prawie nic. Uwagi w code review zostaną poprawione mechanicznie, bez zrozumienia, i ten sam problem pojawi się w następnym zadaniu. Szkolenie zostanie odsiedziane. Rozmowa z mentorem zamieni się w uprzejmą wymianę zdań, po której nic się nie zmieni.

Można to porównać do wzmacniacza dźwięku. Bardzo dobry wzmacniacz potrafi sprawić, że ciche nagranie brzmi świetnie. Ale jeśli na wejściu nie ma żadnego sygnału, nawet najlepszy sprzęt wzmocni wyłącznie ciszę.

Jak wygląda brak chęci w codziennej pracy?

Brak chęci do rozwoju rzadko wygląda jak otwarta niechęć. Nikt nie mówi na spotkaniu: „nie zamierzam się niczego uczyć”. Zwykle widać go w drobnych, powtarzających się zachowaniach.

Ten sam rodzaj błędu wraca co kilka tygodni, mimo że był już omawiany. Każde niepowodzenie ma przyczynę poza osobą, która o nim opowiada: w kliencie, w kierowniku, w złych narzędziach, w poprzednim programiście. Uwagi w code review są traktowane jak atak, na który trzeba odpowiedzieć, a nie jak informacja, z której można skorzystać. Pojawia się „u mnie działa” jako zakończenie rozmowy, a nie jej początek. A pytanie o to, czego ktoś nauczył się w ostatnim czasie, spotyka się z długą ciszą.

Żadne z tych zachowań w pojedynczym przypadku nie jest problemem. Każdy z nas czasem broni się przed krytyką albo powtarza błąd. Problemem jest wzorzec, który utrzymuje się miesiącami mimo rozmów i pomocy.

Pomoc na siłę ma swoją cenę

Przez długi czas wierzyłem, że każdemu da się pomóc, jeśli tylko poświęci się wystarczająco dużo czasu. Dziś wiem, że to przekonanie, choć szlachetne, bywa kosztowne.

Czas doświadczonych osób w zespole jest ograniczony. Godziny spędzone na tłumaczeniu tego samego trzeci, czwarty i piąty raz to godziny, których zabraknie dla ludzi, którzy z tej pomocy naprawdę by skorzystali. Do tego dochodzi zmęczenie zespołu, który poprawia te same błędy, i frustracja osób, które widzą, że ich wysiłek nie jest w żaden sposób odróżniany od braku wysiłku.

Jest też koszt, o którym jako osoba odpowiedzialna za bezpieczeństwo myślę szczególnie często. Ktoś, kto nie wyciąga wniosków z drobnych pomyłek, prędzej czy później popełni pomyłkę dużą. Wyciek danych, usunięta produkcyjna baza, wdrożenie, które zatrzyma system w najgorszym możliwym momencie. Poważne incydenty rzadko zaczynają się od czegoś zupełnie nowego. Częściej są kolejnym wystąpieniem problemu, który już wcześniej dawał sygnały.

Brak chęci nie zawsze wynika z charakteru

W tym miejscu muszę dodać coś, bez czego cała teza byłaby nieuczciwa. Zanim uznasz, że ktoś „nie chce się rozwijać”, sprawdź, czy przypadkiem coś mu w tym nie przeszkadza. Bardzo często to, co wygląda na cechę osobowości, jest w rzeczywistości reakcją na środowisko.

Środowisko, które karze za błędy

Jeśli w zespole przyznanie się do błędu kończy się publicznym zawstydzeniem, ludzie bardzo szybko przestają się przyznawać. Nie dlatego, że są nieuczciwi, tylko dlatego, że się nauczyli. A kto nie przyznaje się do błędów, nie może też wyciągać z nich wniosków, przynajmniej nie otwarcie.

Człowiek, który w poprzedniej pracy był karany za każdą pomyłkę, może potrzebować sporo czasu, zanim uwierzy, że w nowym miejscu jest inaczej. To nie jest brak chęci. To ostrożność, która kiedyś miała sens.

Zmęczenie i przeciążenie

Refleksja wymaga przestrzeni. Ktoś, kto od miesięcy gasi pożary, pracuje po godzinach i przeskakuje między pięcioma projektami, nie ma kiedy zatrzymać się i pomyśleć, dlaczego coś poszło źle. Przechodzi do następnego zadania, bo następne zadanie już się pali.

Z zewnątrz wygląda to identycznie jak brak zainteresowania rozwojem. W rzeczywistości jest objawem problemu organizacyjnego, który trzeba rozwiązać na innym poziomie.

Brak informacji zwrotnej

Trudno wyciągać wnioski, jeśli nie wiesz, jaki był wynik Twojej pracy. W wielu firmach programista oddaje zadanie i nigdy więcej o nim nie słyszy. Nie wie, czy funkcja jest używana, czy klient jest zadowolony, czy kod sprawił komuś problem pół roku później.

Bez informacji zwrotnej pętla, o której pisałem wcześniej, po prostu się nie zamyka. Nie ma z czego wyciągać wniosków.

Dlatego jeśli prowadzisz zespół albo pomagasz komuś w rozwoju, Twoim pierwszym obowiązkiem jest usunięcie tych przeszkód. Zapewnienie bezpiecznego środowiska, rozsądnego obciążenia i rzetelnej informacji zwrotnej. Dopiero gdy to zrobisz, a mimo to nic się nie zmienia, możesz uczciwie powiedzieć, że problem leży po stronie chęci.

Jak wygląda pomoc, która ma sens?

Skoro pomoc działa jak wzmacniacz, warto zadbać o to, żeby wzmacniała właściwy sygnał. Z moich doświadczeń wynika kilka zasad, które sprawdzają się niezależnie od tego, czy pomagasz osobie początkującej, czy doświadczonej.

Pokazuj skutki, nie oceniaj człowieka

„Jesteś niedokładny” to ocena, z którą trudno cokolwiek zrobić. „To zapytanie nie ma ograniczenia liczby wyników, więc przy dużej tabeli zablokuje bazę na kilka minut” to informacja, z której można wyciągnąć konkretny wniosek.

Ludzie znacznie łatwiej uczą się z faktów niż z opinii o sobie. Fakty pozwalają skupić się na problemie. Opinie uruchamiają obronę.

Zadawaj pytania zamiast podawać odpowiedzi

Kiedy ktoś przychodzi z problemem, najszybciej jest powiedzieć mu, co zrobić. Czasem to właściwe, szczególnie przy awarii, gdy liczy się czas. Ale w codziennej pracy znacznie więcej daje pytanie: „Jak myślisz, dlaczego tak się dzieje?” albo „Co sprawdziłeś do tej pory?”.

Pytania uczą samodzielnego dochodzenia do wniosków. Gotowe odpowiedzi uczą przychodzenia po kolejne gotowe odpowiedzi. Przy okazji pytania bardzo szybko pokazują, czy ktoś naprawdę chce zrozumieć problem, czy tylko chce, żeby problem zniknął.

Wspólnie analizujcie także to, co się udało

Po zakończonym projekcie albo udanym wdrożeniu warto poświęcić kwadrans na rozmowę o tym, co zadziałało. To proste ćwiczenie robi dwie rzeczy jednocześnie. Uczy analizowania sukcesów, o którym pisałem wcześniej. I pokazuje, że refleksja nie jest karą za porażkę, tylko normalną częścią pracy.

W zespołach, w których rozmawia się wyłącznie o błędach, każda analiza zaczyna kojarzyć się z oskarżeniem. W zespołach, w których rozmawia się też o sukcesach, staje się zwykłym narzędziem.

Daj czas, ale wyznacz granicę

Zmiana nawyków trwa. Ktoś, kto przez lata pracował w określony sposób, nie zmieni go po jednej rozmowie. Warto dać mu czas i cierpliwość.

Ale cierpliwość nie może być nieskończona. W pewnym momencie trzeba uczciwie powiedzieć, czego oczekujesz, w jakim czasie i co się stanie, jeśli zmiana nie nastąpi. To nie jest brak empatii. To szacunek zarówno dla tej osoby, która ma prawo wiedzieć, na czym stoi, jak i dla reszty zespołu, która ponosi koszty braku zmiany.

Spójrz najpierw na siebie

Do tej pory pisałem głównie z perspektywy osoby, która pomaga innym. Ale ta zasada działa przede wszystkim w drugą stronę. Najważniejszą osobą, której rozwój zależy od Twojej chęci wyciągania wniosków, jesteś Ty.

Łatwo dostrzec brak refleksji u innych. Znacznie trudniej u siebie. Dlatego co jakiś czas warto zadać sobie kilka niewygodnych pytań.

Kiedy ostatnio zmieniłem zdanie w ważnej sprawie pod wpływem cudzego argumentu? Jaki błąd popełniłem więcej niż raz i dlaczego? Czy po ostatnim udanym projekcie wiem, co konkretnie sprawiło, że się udał? Gdy coś poszło źle, ile czasu minęło, zanim zapytałem, co sam mogłem zrobić inaczej? Czy osoby, które dają mi krytyczne uwagi, robią to coraz częściej, czy coraz rzadziej?

To ostatnie pytanie jest szczególnie ważne. Jeśli ludzie wokół Ciebie przestają zgłaszać uwagi, to rzadko znaczy, że nagle stałeś się bezbłędny. Częściej znaczy, że nauczyli się, że to nie ma sensu.

Dobrym nawykiem, który sam stosuję, jest krótka notatka po każdym większym projekcie albo trudnej sytuacji. Kilka zdań: co poszło dobrze, co poszło źle, co zrobię następnym razem inaczej. Nie musi to być formalny dokument. Chodzi o to, żeby zatrzymać się choć na chwilę i zamknąć pętlę, zanim pochłonie Cię kolejne zadanie. Po kilku latach takie notatki stają się zaskakująco cennym źródłem wiedzy o własnych schematach działania.

Gdzie ta zasada ma swoje granice?

Każda mocna teza wymaga uczciwego pokazania jej ograniczeń. Ta również.

Technika nadal ma znaczenie

„Umiejętności technicznych można się nauczyć” nie znaczy, że są nieważne. Żeby uczyć się szybko, trzeba mieć fundament. Ktoś, kto nie rozumie podstaw działania sieci, baz danych czy protokołu HTTP, będzie budował każdą nową wiedzę na piasku, niezależnie od tego, jak bardzo jest zmotywowany.

Postawa nie zastępuje kompetencji. Decyduje o tym, jak szybko kompetencje będą rosły i czy w ogóle będą rosły.

Osobowość to nie charyzma

Kiedy mówię o osobowości, nie mam na myśli tego, czy ktoś jest towarzyski, pewny siebie albo dobrze wypada na spotkaniach. Cicha osoba, która długo zastanawia się przed odpowiedzią, może wyciągać wnioski znacznie lepiej niż ktoś, kto zawsze ma gotową, błyskotliwą odpowiedź.

Chodzi o konkretne zachowania: przyznawanie się do błędów, analizowanie wyników, zmianę działania pod wpływem nowych informacji. Nie o temperament i nie o to, czy kogoś się lubi.

Ludzie się zmieniają, ale w swoim czasie

Ktoś, kto dziś nie chce się rozwijać, za rok może być zupełnie inną osobą. Czasem zmiana przychodzi po poważnym błędzie, czasem po zmianie zespołu, czasem po prostu z wiekiem i doświadczeniem. Teza „nikt mu nie pomoże” nie oznacza „ten człowiek nigdy się nie zmieni”. Oznacza, że zmiana musi zacząć się od niego. Z zewnątrz można ją wspierać, ale nie da się jej wywołać.

Na koniec

Po ponad dziesięciu latach pracy w branży coraz mniej pytam ludzi o to, co umieją. Coraz częściej zastanawiam się, jak reagują, gdy coś im nie wychodzi i gdy coś im się udaje.

Technologie, które dziś znamy, za kilka lat będą w dużej części nieaktualne. Narzędzia AI już teraz sprawiają, że sama znajomość składni czy gotowych rozwiązań traci wartość. To, co zostaje, to umiejętność, której nie da się pobrać z internetu: uczciwe spojrzenie na wynik własnej pracy i gotowość do zmiany.

Ta umiejętność nie jest wrodzona. Można ją w sobie zbudować, a dobre środowisko i dobrzy ludzie mogą ten proces znacznie przyspieszyć. Ale nikt nie zbuduje jej za Ciebie. Mentor może pokazać Ci błąd. Zespół może dać Ci bezpieczną przestrzeń do jego naprawienia. Ale pytanie „co ja mogłem zrobić inaczej?” musisz zadać sobie sam.

I to chyba najlepsza wiadomość płynąca z tego artykułu. Bo skoro najważniejsza umiejętność w karierze zależy przede wszystkim od Twojej decyzji, to możesz zacząć ją rozwijać już dziś, po najbliższym zadaniu, które skończysz. Niezależnie od tego, czy się uda, czy nie.