Wiele osób traktuje zakup macierzy NAS jak zamknięcie tematu kopii zapasowych. Jest skrzynka z dyskami, są kopie, jest spokój. Problem w tym, że im lepiej taka macierz działa, tym więcej danych na niej ląduje. Kopie z laptopa, z komputerów stacjonarnych, z serwerów, z kolejnych dni, tygodni i miesięcy. W pewnym momencie okazuje się, że najcenniejszym urządzeniem w domu nie jest komputer, na którym pracujesz, tylko skrzynka stojąca w kącie, która przechowuje historię wszystkiego.

A skoro wszystko jest w jednym miejscu, to jedno zdarzenie może zabrać wszystko naraz.

Tym artykułem otwieram cykl o kopiach zapasowych. Zaczynam od miejsca, w którym kopie są przechowywane, ponieważ to fundament, do którego w kolejnych częściach będę podłączał pozostałe elementy: laptopa, stacje robocze i serwery. Pokażę, jak wygląda u mnie macierz QNAP TS-932PX, dlaczego jej dane trafiają w trzy dodatkowe miejsca, czyli na urządzenie TR-004 oraz do Google Drive i Dropboxa, i jak to wszystko układa się w zasadę 3-2-1. Nie będzie to recenzja sprzętu, na nią przyjdzie czas. Interesuje nas sposób myślenia, który można zastosować na dowolnym urządzeniu.

Dlaczego zaczynam od magazynu, a nie od laptopa

Najpierw miejsce, potem drogi do niego

Poradniki o kopiach zapasowych zwykle zaczynają od programu, który wykonuje kopię. To naturalne, bo program jest tym, co widać. Ja wolę zacząć od drugiego końca. Zanim zdecyduję, jak kopiować dane z laptopa czy serwera, muszę wiedzieć, gdzie te kopie będą leżeć, jak będą chronione i co się stanie, jeśli to miejsce zawiedzie.

Dobrze zaprojektowany magazyn kopii to coś w rodzaju węzła, do którego później podłącza się kolejne źródła. Każde nowe urządzenie dostaje swoje miejsce i automatycznie korzysta z ochrony, którą magazyn już zapewnia. Źle zaprojektowany magazyn sprawia, że każde kolejne podłączone urządzenie zwiększa tylko skalę przyszłej katastrofy.

Zasada 3-2-1 w kilku zdaniach

Przez cały cykl będę wracał do jednej reguły, więc warto ją od razu wyjaśnić. Zasada 3-2-1 mówi, że ważne dane powinny istnieć w trzech kopiach, na dwóch różnych nośnikach, z czego jedna kopia musi znajdować się poza miejscem, w którym pracujesz.

Za każdą cyfrą stoi konkretne zagrożenie. Trzy kopie chronią przed tym, że jedna z nich okaże się uszkodzona akurat wtedy, gdy jej potrzebujesz. Dwa nośniki chronią przed awarią jednego urządzenia. Kopia poza domem chroni przed zdarzeniami, które zabierają wszystko naraz: pożarem, zalaniem czy kradzieżą.

Macierz NAS sama w sobie spełnia co najwyżej jeden z tych warunków. Dlatego ten artykuł jest właściwie odpowiedzią na pytanie, jak zbudować wokół niej resztę.

Macierz jako fundament

Pule, czyli porządek zamiast jednego wielkiego katalogu

Kopie na mojej macierzy nie lądują w jednym wspólnym folderze. Każda trafia do odpowiedniej puli. Żeby zrozumieć, dlaczego to ma znaczenie, warto przez chwilę przyjrzeć się temu, jak QNAP organizuje przestrzeń dyskową.

Najniżej znajdują się fizyczne dyski. Z nich budowana jest pula pamięci (storage pool), czyli wspólna przestrzeń, którą system może dzielić. Na puli tworzy się woluminy, a na woluminach foldery współdzielone, do których faktycznie zapisywane są pliki. Można to porównać do osiedla: pula to działka, woluminy to budynki, a foldery to mieszkania.

Rozdzielenie kopii daje kilka praktycznych korzyści. Kopie jednego źródła, które nagle urosną, nie zabiorą miejsca pozostałym. Każdemu woluminowi można nadać inne uprawnienia i inną politykę migawek, o których za chwilę. Łatwiej też zdecydować, co i jak często ma trafiać dalej, na przykład do chmury. Gdy w kolejnych częściach cyklu będę podłączał następne urządzenia, każde dostanie swoje miejsce, zamiast dopisywać się do wspólnego katalogu.

Jedno trzeba jednak powiedzieć wprost: podział na pule to porządek, a nie ochrona. Wszystkie pule leżą w tej samej obudowie, korzystają z tego samego zasilacza i są zarządzane przez ten sam system. Awaria macierzy dotknie ich wszystkich jednocześnie.

Dyski HDD jako główny magazyn

Główną przestrzeń na dane stanowią dyski talerzowe. To naturalny wybór dla kopii zapasowych: dają dużą pojemność w rozsądnej cenie, a kopie zapasowe to zwykle duże porcje danych zapisywane regularnie i odczytywane rzadko.

Pula zbudowana z kilku dysków HDD może być zabezpieczona macierzą RAID, która pozwala przetrwać awarię dysku bez utraty danych. Tu pojawia się pierwsze nieporozumienie, które warto wyjaśnić na samym początku cyklu. RAID nie jest kopią zapasową. Chroni dostępność danych, a nie ich historię. Jeżeli coś usunie albo zaszyfruje pliki na macierzy, RAID wiernie powtórzy tę operację na wszystkich dyskach naraz.

Dyski SSD jako pamięć podręczna

Dyski SSD pełnią w macierzy rolę pamięci podręcznej (cache). Nie przechowują osobnej kopii danych. Ich zadaniem jest przyspieszenie pracy: często odczytywane bloki trafiają na szybki nośnik, a w trybie zapisu SSD może szybko przyjąć porcję danych, zanim zostanie ona przeniesiona na wolniejsze dyski HDD.

Z tym drugim trybem wiąże się ważna rzecz. Gdy cache przyjmuje zapisy, dane przez pewien czas istnieją wyłącznie na SSD. Jeżeli dysk cache ulegnie wtedy awarii, te dane przepadną, a w skrajnym przypadku może ucierpieć cały wolumin. Dlatego cache pracujący w trybie odczytu i zapisu powinien składać się z co najmniej dwóch dysków SSD połączonych w lustro. Cache tylko do odczytu jest pod tym względem bezpieczniejszy, bo na SSD trafiają jedynie kopie bloków, które i tak znajdują się na HDD.

Przy kopiach zapasowych warto też wiedzieć, że duże, sekwencyjne zapisy niekoniecznie zyskują na cache. Dyski HDD radzą sobie z nimi całkiem dobrze, a przepuszczanie ich przez SSD niepotrzebnie zużywa nośnik. System QTS pozwala ustawić, by takie operacje omijały pamięć podręczną. Dzięki temu SSD zajmuje się tym, w czym jest najlepszy: drobnymi, losowymi operacjami.

Sieć 10GbE, czyli droga, którą dane wracają

Przy kopiach zapasowych myślimy zwykle o dyskach i pojemności. Tymczasem każda kopia trafia na macierz przez sieć i, co ważniejsze, przez sieć wraca w dniu, w którym trzeba odtworzyć dane. To przepustowość sieci decyduje, czy powrót do pracy po awarii zajmie kwadrans, czy pół dnia.

Prosty rachunek pokazuje skalę. Łącze 1 Gb/s przenosi teoretycznie około 125 MB na sekundę, więc 500 GB danych przesyła w ponad godzinę. Łącze 10 Gb/s robi to samo w około siedem minut. To wartości teoretyczne, bo w praktyce ograniczeniem często okazują się dyski albo procesor macierzy, ale dobrze pokazują różnicę rzędu wielkości.

Moja macierz komunikuje się przez porty 10GbE SFP+. Szybka sieć ma też drugą, mniej oczywistą zaletę: pozwala zmieścić wszystkie nocne kopie w krótkim oknie czasowym. Okaże się to ważne za chwilę, gdy macierz zacznie wykonywać kopie samej siebie.

Problem jednego koszyka

Wszystkie jajka w jednym miejscu

Zbieranie kopii w jednym miejscu jest wygodne. Jedno urządzenie do monitorowania, jedno miejsce do sprawdzania, jeden harmonogram. Ma jednak swoją cenę: koncentrację ryzyka. Jeżeli coś stanie się z macierzą, nie tracisz jednej kopii, tylko wszystkie naraz.

Zagrożenia nie są teoretyczne. Awaria zasilacza, przepięcie, błąd aktualizacji systemu, uszkodzenie systemu plików czy zwykła kradzież mogą wyłączyć macierz z gry w jednej chwili. Do tego dochodzi zagrożenie, które w świecie urządzeń NAS ma bardzo konkretną historię. W latach 2021 i 2022 kampanie ransomware takie jak Qlocker czy DeadBolt atakowały macierze QNAP dostępne z internetu i szyfrowały zgromadzone na nich dane. Z perspektywy atakującego macierz z kopiami zapasowymi to idealny cel, bo zaszyfrowanie jej odbiera ofierze możliwość odzyskania danych bez płacenia okupu.

Pierwsza lekcja jest więc prosta: panel administracyjny macierzy nie powinien być wystawiony do internetu. Druga jest ważniejsza: macierz z kopiami zapasowymi sama potrzebuje kopii zapasowej.

Migawki jako pierwsza linia obrony

Zanim przejdziemy do kopii na zewnętrznych nośnikach, warto wspomnieć o mechanizmie wbudowanym w samą macierz. Migawki (snapshots) zapisują stan woluminu w określonym momencie. W QNAP działają na poziomie bloków: po utworzeniu migawki system zapamiętuje tylko te fragmenty danych, które zmieniły się później. Dzięki temu migawki zajmują niewiele miejsca, a przywrócenie folderu do stanu sprzed godziny trwa chwilę.

Migawki świetnie chronią przed przypadkowym usunięciem plików i przed zaszyfrowaniem danych przez komputer, który ma dostęp do udziału sieciowego. Mają jednak jedno fundamentalne ograniczenie: leżą na tych samych dyskach co dane. Awaria macierzy zabiera je razem z oryginałem. Są więc wygodnym uzupełnieniem, ale nie zastępują kopii na innym urządzeniu.

Kopia na TR-004: drugi nośnik obok macierzy

Czym jest TR-004 w tym układzie

TR-004 to zewnętrzna obudowa na cztery dyski 3,5 cala, podłączana przez USB. Ma własne dyski i własny zasilacz. W moim układzie pełni jedną funkcję: przechowuje kopię zapasową danych z macierzy.

Urządzenie można podłączyć do macierzy QNAP na dwa sposoby. W trybie rozszerzenia staje się częścią przestrzeni macierzy i można na nim tworzyć pule oraz woluminy tak, jakby było dodatkowymi kieszeniami na dyski. W trybie pamięci zewnętrznej działa jak osobny dysk zewnętrzny.

Przy kopii zapasowej to rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Gdyby TR-004 stało się rozszerzeniem głównej puli, przestałoby być kopią, a stałoby się częścią tego, co ma chronić. Problem z pulą dotknąłby wtedy obu urządzeń jednocześnie. Dlatego TR-004 musi pozostać osobnym miejscem docelowym, z własnym systemem plików, do którego dane trafiają w ramach zaplanowanego zadania kopii.

TR-004 ma własny sprzętowy RAID, przełączany przełącznikiem z tyłu obudowy, albo tryb, w którym konfiguracją zarządza macierz. Dzięki temu awaria pojedynczego dysku w TR-004 nie musi oznaczać utraty kopii. Ale, jak w przypadku samej macierzy, RAID chroni kopię przed awarią dysku i nie zastępuje kolejnej kopii.

Kopia z historią, a nie lustro

Za kopie wykonywane przez macierz odpowiada aplikacja QNAP Hybrid Backup Sync 3 (HBS 3). Pozwala ona zarówno synchronizować dane, jak i wykonywać kopie zapasowe. To dwie zupełnie różne rzeczy, choć w interfejsie dzieli je tylko wybór typu zadania.

Synchronizacja utrzymuje dwa miejsca w identycznym stanie. Działa w obie strony również wtedy, gdy dzieje się coś złego: jeżeli coś usunie albo zaszyfruje dane na macierzy, synchronizacja posłusznie powtórzy to na TR-004. Kopia zapasowa z włączonym wersjonowaniem przechowuje natomiast wiele punktów w czasie. Gdy dane na macierzy zostaną uszkodzone, na TR-004 nadal znajdzie się wersja z wczoraj czy sprzed tygodnia.

Najprostszy test brzmi tak: jeżeli usunięcie pliku na macierzy może spowodować usunięcie go z kopii, to nie jest kopia zapasowa. Dlatego zadanie kierujące dane na TR-004 powinno być kopią zapasową z wersjonowaniem, a nie synchronizacją. To drobna różnica w konfiguracji, która decyduje o tym, czy w dniu awarii masz kopię, czy wierną replikę problemu.

Czego TR-004 nie załatwia

TR-004 stoi obok macierzy. Dzieli z nią pomieszczenie, gniazdko i los w razie pożaru, zalania czy kradzieży. Przepięcie, które uszkodzi macierz, może uszkodzić również urządzenie podłączone do tego samego zasilania.

Jest też zagrożenie mniej oczywiste. TR-004 jest podłączone do macierzy na stałe i zarządzane przez nią. Atakujący, który przejmie konto administratora macierzy, widzi również TR-004 i może usunąć znajdujące się na nim kopie. Dlatego TR-004 chroni przede wszystkim przed awarią samej macierzy: uszkodzeniem jej dysków, systemu plików czy płyty głównej. Przed zdarzeniami, które obejmują całe miejsce albo całe środowisko, potrzebna jest kopia gdzie indziej.

Chmura: Google Drive i Dropbox

Kopia poza domem

Ostatnim elementem jest kopia poza miejscem, w którym stoi sprzęt. Macierz wysyła kopię swoich danych do dwóch usług chmurowych: Google Drive i Dropboxa. To jedyne kopie, które przetrwają scenariusz, w którym tracę wszystko, co znajduje się w domu.

Dlaczego dwóch dostawców

Jedna kopia w chmurze spełnia zasadę 3-2-1. Dlaczego więc dwie?

Chodzi o niezależność od pojedynczego dostawcy. Konto w usłudze chmurowej może zostać zablokowane przez automatyczny system bezpieczeństwa, usługa może mieć awarię dokładnie wtedy, gdy potrzebuję danych, a dostęp do konta może zostać przejęty. Każde z tych zdarzeń odcina od kopii w tej jednej usłudze. Dwóch niezależnych dostawców, z osobnymi kontami i osobnymi danymi logowania, sprawia, że żadne pojedyncze zdarzenie po stronie chmury nie pozbawi mnie kopii poza domem.

Szyfrowanie, zanim dane opuszczą macierz

Kopie w chmurze są szyfrowane po stronie macierzy, zanim zostaną wysłane. HBS 3 pozwala włączyć takie szyfrowanie dla zadania kopii, a technologia QuDedup dodatkowo deduplikuje dane u źródła, czyli zapisuje powtarzające się fragmenty tylko raz, i pakuje je do plików w formacie .qdff. Dostawca chmury przechowuje więc zaszyfrowane paczki, a nie moje pliki. Nie widzi ich treści ani nazw i nie muszę ufać jego zabezpieczeniom.

Ceną jest odpowiedzialność za hasło szyfrujące. Bez niego kopia w chmurze jest bezużyteczna, także dla mnie. To hasło musi być przechowywane poza macierzą, na przykład w menedżerze haseł, a najlepiej również w drugim, niezależnym miejscu. Jeżeli jedyna kopia hasła znajduje się w konfiguracji macierzy, która właśnie spłonęła, kopia w chmurze przestaje mieć znaczenie.

Odtworzenie bez macierzy

Tu dochodzimy do pytania, które warto sobie zadać przed awarią, a nie po niej: jak odtworzę dane z chmury, jeżeli macierz przestanie istnieć?

Pliki .qdff nie są zwykłymi plikami, które można otworzyć po pobraniu. Do ich odtworzenia potrzebny jest HBS 3 na innej macierzy QNAP albo narzędzie QuDedup Extract Tool, dostępne dla Windows, macOS i Ubuntu. Warto przetestować tę ścieżkę zawczasu: pobrać fragment kopii z chmury na zwykły komputer i odtworzyć z niego kilka plików. Dopiero wtedy wiadomo, że kopia poza domem jest naprawdę niezależna od sprzętu, który stoi w domu.

Dostęp do chmury też trzeba chronić

Macierz musi mieć uprawnienia do zapisu w Google Drive i Dropboxie, inaczej nie mogłaby wysyłać kopii. To oznacza jednak, że ktoś, kto przejmie macierz, przejmuje również te uprawnienia i teoretycznie może usunąć kopie w chmurze.

Częściowo chronią przed tym mechanizmy po stronie dostawców. Google Drive przechowuje usunięte pliki w koszu przez 30 dni, a Dropbox pozwala odzyskać usunięte pliki i poprzednie wersje przez okres zależny od planu. Warto znać te okresy, bo to one wyznaczają, ile czasu masz na zauważenie problemu. Dobrą praktyką jest też korzystanie z kont, które służą wyłącznie kopiom zapasowym i nie są używane do codziennej pracy.

Jak to się składa w zasadę 3-2-1

Liczymy kopie

Spróbujmy teraz przyłożyć zasadę 3-2-1 do opisanego układu. Dane zgromadzone na macierzy to pierwsza kopia. Druga powstaje na TR-004, osobnym urządzeniu z własnymi dyskami. Trzecia i czwarta znajdują się w dwóch niezależnych chmurach. Warunek trzech kopii jest spełniony z zapasem, warunek dwóch nośników również, a kopie poza domem są dwie, u różnych dostawców.

Gdy w kolejnych częściach cyklu podłączę do macierzy laptopa i inne maszyny, ich oryginalne dane staną się dodatkowym, pierwszym ogniwem tego łańcucha. Fundament będzie już gotowy.

Każde ogniwo odpowiada na inne pytanie

Najważniejsze w tym układzie jest to, że każde miejsce chroni przed czymś innym. Migawki na macierzy odpowiadają na pytanie: co zrobić, gdy usunę lub uszkodzę plik w kopii? TR-004 odpowiada na pytanie: co zrobić, gdy padnie macierz? Chmura odpowiada na pytanie: co zrobić, gdy stracę wszystko, co jest w domu? Dwóch dostawców chmury odpowiada na pytanie: co zrobić, gdy stracę dostęp do jednego z nich?

Jeżeli przy którymś elemencie nie potrafisz wskazać, przed jakim zagrożeniem chroni, to znak, że albo jest zbędny, albo dubluje inny.

Kolejność ma znaczenie

Kopie wykonywane przez macierz zależą od kopii, które do niej trafiają. Jeżeli zadanie kopiujące macierz na TR-004 uruchomi się w trakcie przyjmowania nocnej kopii z laptopa, przeniesie stan niepełny. Dlatego harmonogram warto ułożyć tak, aby najpierw zakończyły się kopie urządzeń, potem kopia macierzy na TR-004, a na końcu wysyłka do chmury. Szybka sieć pomaga tu w prosty sposób: im krócej trwają kopie z urządzeń, tym więcej czasu zostaje na kolejne etapy.

Czego jeszcze brakuje

Coraz częściej spotyka się rozszerzoną wersję zasady: 3-2-1-1-0. Dodatkowa jedynka oznacza kopię, której nie da się zmodyfikować, nawet mając pełne uprawnienia do systemu źródłowego. Zero oznacza zero błędów przy weryfikacji, czyli regularne sprawdzanie, że z kopii da się odtworzyć dane.

Opisany układ realizuje tę jedynkę częściowo, dzięki migawkom oraz koszowi i historii wersji w chmurze. Wszystkie te mechanizmy są jednak w jakimś stopniu osiągalne dla kogoś, kto przejmie macierz. Pełna niezmienność kopii to temat, który zasługuje na osobny artykuł. Zero natomiast zależy wyłącznie od nas.

Kopia, z której nie odtworzono danych, nie istnieje

Sprawdź każdy poziom osobno

Łatwo uwierzyć, że skoro zadania w HBS 3 kończą się zielonym znaczkiem, wszystko jest w porządku. Zielony znaczek oznacza jednak tylko tyle, że zadanie się wykonało. Nie oznacza, że da się z niego odtworzyć dane.

Dlatego warto co jakiś czas przeprowadzić prosty test na każdym poziomie: przywrócić wybrany folder z migawki, odtworzyć pliki z wersji zapisanej na TR-004 i pobrać fragment kopii z każdej chmury, odtwarzając go na komputerze, który nie ma nic wspólnego z macierzą. Za każdym razem warto wybierać inny katalog, aby z czasem sprawdzić całość.

Pomyśl o scenariuszu najgorszym

Najcenniejszy test to ten, który symuluje utratę wszystkiego naraz. Wyobraź sobie, że macierzy i TR-004 już nie ma. Czy wiesz, gdzie jest hasło szyfrujące kopie? Czy pamiętasz dane logowania do kont w chmurze, skoro mogły być zapisane w menedżerze haseł na laptopie, który również zniknął? Czy masz narzędzie do odtworzenia plików .qdff?

Jeżeli na któreś z tych pytań odpowiedź brzmi „nie wiem”, to właśnie znalazłeś najsłabsze ogniwo całego łańcucha. Lepiej odkryć je dziś niż w dniu, w którym kopie naprawdę będą potrzebne.

Podsumowanie

Macierz NAS nie jest kopią zapasową. Jest miejscem, w którym kopie się gromadzą, i właśnie dlatego staje się najcenniejszym i najbardziej narażonym elementem domowej czy firmowej infrastruktury. U mnie jej dane trafiają w trzy kolejne miejsca: na TR-004, które chroni przed awarią samej macierzy, oraz do dwóch niezależnych chmur, które chronią przed utratą wszystkiego, co jest w domu, i przed problemami z jednym dostawcą.

Ten układ działa nie dlatego, że składa się z dobrego sprzętu, tylko dlatego, że każdy jego element ma jasno określone zadanie. Pule porządkują dane, SSD przyspieszają pracę, RAID chroni przed awarią dysku, migawki przed pomyłką, TR-004 przed awarią macierzy, a chmura przed katastrofą. Szyfrowanie po stronie macierzy sprawia, że kopie w chmurze pozostają moje, nawet gdy leżą na cudzych serwerach.

To fundament całego cyklu. W kolejnych częściach pokażę, jak podłączam do niego poszczególne urządzenia: jak kopiować dane z laptopa i serwerów tak, aby trafiały do właściwych pul, jak szybko da się je odtworzyć i jak sprawdzić, że cały łańcuch naprawdę działa.